Polygoon-archief vertelt veel verhalen

Beeld van Nederland 1940-1945, NOS/Strengholt, ƒ 39,95.

Sinds de NOS een jaar of tien geleden het archief opkocht van het aloude Polygoon-bioscoopjournaal, is in tv-programma's meer dan ooit gebruik gemaakt van dat materiaal. Soms met zorg gekozen, maar vaak gemakzuchtig, want luie programmamakers zwichten snel voor de verleiding om nog eens gniffelend zo'n Huishoudbeurs-reportage uit de jaren vijftig te laten zien - altijd goed voor een makkelijk succesje. Daarnaast wordt het archief geëxploiteerd voor de videoserie Beeld van Nederland, een produktie van de NOS en de uitgeverij Strengholt, waarin tot dusver al negen afleveringen zijn uitgebracht over de naoorlogse geschiedenis. Deel tien, zojuist verschenen, grijpt terug op de jaren 1940-1945 en wijkt om twee redenen af van de rest. Niet alleen levert de bezetting vanzelfsprekend een heel ander verhaal op, maar de samenstellers Wil de Jong en Janneke van Ruler hadden bovendien te kampen met uitzonderlijk beeldmateriaal. Alles wat tijdens de oorlogsjaren in het bioscoopjournaal werd vertoond, was immers gekleurd, meestal uitgesproken propagandistisch, maar ook in de schijnbare onschuld van pittoreske plaatjes nog uiterst subjectief.

In feite moesten hier dan ook twee verhalen worden verteld: het overbekende relaas over het oorlogsverloop en de veel minder bekende geschiedenis van het bioscoopjournaal. Dat het tweede boeiender is dan het eerste, spreekt vanzelf. Het levert, naast de toespraken over “joods-bolsjewistische ophitsers” en de eindeloze optocht-reportages, ook beelden op die niet al in honderden andere oorlogsdocumentaires werden verwerkt: de Elfstedentochten van 1941 en 1942, het jubileum van Lou Bandy in 1941, de Amsterdamse intocht van Sinterklaas in 1942 (met kinderen van Nederlandse frontsoldaten als eregasten), Duitse les voor Nederlandse agenten en Russische les voor Nederlandse boeren die naar de bezette Oekraïne vertrekken, de Betuwse kersenoogst van 1942 en de vele Nederlanders die in de mooie zomer van 1943 lekker in het zonnetje zaten. Zelfs na D-day werden in het journaal nog opnamen vertoond van een volksdanscursus waar de Molendans werd ingestudeerd.

Helaas hebben de samenstellers gemeend het oorlogsverhaal af en toe ook te moeten illustreren uit andere bronnen: Westerbork, sabotage door het verzet,de hongerwinter, het verstoppen van radio's en het clandestiene luisteren naar Radio Oranje - beelden die destijds natuurlijk niet in de bioscoop te zien waren. Dat schept verwarring.

Deel tien van Beeld van Nederland wordt afgesloten met de optimistische nieuwjaarswens die Polygoon-Profilti eind 1945 maakte. Die werd, bloemschikkend, uitgesproken door de jeugdige actrice Hella Haasse. “Vooruit ligt ons heil”, declameert ze op gedragen, maar toch ook blije toon.

    • Henk van Gelder