Matte uitreiking zonder schandalen; AKO-prijs: 'De vriendschap' van Connie Palmen

AMSTERDAM, 23 OKT. Met haar roman De vriendschap heeft Connie Palmen de AKO Literatuurprijs 1995 gewonnen. Jury-voorzitter Paula D'Hondt, minister van Staat van België, maakte dit zaterdagavond bekend tijdens een matte live-uitzending van het programma Sonja op zaterdag in De Rode Hoed in Amsterdam, waar het ondanks de champagne maar niet wilde bruisen. Presentatrice Sonja Barend was duidelijk als de dood dat haar uitzending in eenzelfde pandemonium zou eindigen als vorig jaar het geval was. Het publiek werd althans gemaand zich netjes te gedragen.

Voor de prijs waren zes boeken genomineerd. Behalve Palmen dongen Kees van Beijnum (Dichter op de Zeedijk), de Vlaamse Geertrui Daem (Een vader voor Elizabeth), Adriaan van Dis (Indische duinen), Tijs Goldschmidt (Darwins hofvijver) en A.F.Th. van der Heijden (Asbestemming) mee naar de prijs van honderdduizend gulden. De titels waren gekozen uit 305 Nederlandse en Belgische literaire werken, verschenen tussen 1 mei 1994 en 1 mei 1995. D'Hondt verklaarde dat voor De Vriendschap was gekozen wegens de beschrijving die in deze roman wordt gegeven van “de meest geknede, bewerkte, gemangelde en bedrogen spier die we hebben: het hart.”

Palmen debuteerde in 1991 verrassend met haar roman De wetten. Twee jaar daarna publiceerde ze de studie Het weerzinwekkende lot van de oude filosoof Socrates. De roman De vriendschap, over de vriendinnen Kit Buts en Ara Callenbach, verscheen dit jaar. In haar volgende boek zal de dood een belangrijk thema zijn, zo kondigde de schrijfster aan.

Voordat de juryvoorzitter de winnaar bekendmaakte, voerde Sonja Barend een gesprek met de zes genomineerde schrijvers. Adriaan van Dis die herstellende is van een operatie nam vanaf zijn ziekbed telefonisch deel aan het debat, dat bleef steken in de vraag of, en zo ja in hoeverre de schrijvers autobiografische elementen in hun boeken hebben verwerkt. De literaire betekenis van de betrokken werken, de manier waarop ze geschreven zijn, kwam - ondanks pogingen van Van Dis en Van der Heijden de discussie die kant op te leiden - niet aan de orde. De schrijvers slaagden er nauwelijks in hun verveling te maskeren. Een moeizaam gesprek, concludeerde Sonja Barend teleurgesteld.

Vorig jaar bepaalde een jury van willekeurige lezers wie de prijs zou krijgen door een bordje met een cijfer omhoog te houden. Dit leidde tot een kolderieke en alom gekritiseerde uitzending, waarin de genomineerde literatoren misbruikt werden voor plat amusement. Sonja Barend wist zich geen raad toen G.L Durlacher en Nicolaas Matsier evenveel punten bleken te hebben behaald en zij niet duidelijk kon maken waarom alleen de eerste recht had op de prijs.

Om herhaling van deze gang van zaken te voorkomen besliste dit jaar een jury van literaire critici, maar ook het juryrapport van deze beroepslezers geeft geen inzicht in de gehanteerde criteria. Jurylid Doris Grootenboer, kunstredacteur van het Algemeen Dagblad, verklapte in de wandelgangen dat alle zes juryleden zich sterk hadden gemaakt hadden voor één van de zes genomineerde titels. Volgens haar ging de strijd uiteindelijk tussen A.F.Th. van der Heijden en Palmen. Na 'heel veel discussie' won Palmen, omdat een aantal juryleden Van der Heijden niet zo zag zitten. De schrijver van Asbestemming was dit jaar voor het eerst genomineerd voor de AKO-prijs. Voor dit boek over het overlijden van zijn vader onderbrak hij het werk aan zijn spectaculaire romancyclus De tandeloze tijd. De hoog geprezen roman Advocaat van de hanen, een onderdeel van deze cyclus, werd in 1991 door de jury zelfs niet op de zogenoemde shortlist geplaatst.

Geruchten dat de AKO-prijs, gefinancierd door een boekhandelketen die zich niet primair richt op het literaire boek, dit jaar voor het laatst is uitgereikt, werden door juryleden tegengesproken. Er zou al gezocht worden naar een nieuwe voorzitter.