Financiële afschrikking

ZAL DE VOLGENDE crisis in de financiële wereld zich afspelen in het Japanse bankwezen? In ieder geval is de Federal Reserve Board (Fed), het stelsel van Amerikaanse centrale banken, op alles voorbereid. De Fed heeft aangekondigd in geval van nood klaar te staan om de Japanse banken in Amerika met een snelle injectie van miljarden dollars op de been te houden. Dat is nauwelijks te beschouwen als een geruststellende mededeling.

Begin deze maand heeft de Fed in New York in een vertrouwelijk gesprek met Westerse bankiers over de situatie bij de Japanse banken gesproken. Een van de zorgwekkende aspecten is dat niemand precies weet hoe ernstig die situatie is. Jarenlang zijn verliezen versluierd en door de ondoorzichtige structuur van het Japanse bankwezen is het voor buitenstaanders onmogelijk te beoordelen hoeveel 'slechte leningen' - dat wil zeggen leningen waarop geen rente of aflossingen worden betaald - in de boeken van de Japanse banken staan. Vermoedelijk weten ook de Japanse autoriteiten dat niet.

De wortels van de crisis liggen in het einde van de jaren tachtig, toen de financiële opmars van Japan in de wereld niet te stuiten leek. Geholpen door het goedkope geldbeleid van de centrale bank en de toestroom van miljarden dollars door het handelsoverschot gingen de Japanse financiële instellingen in de wereld op koopjesjacht. Met explosief in waarde gestegen aandelen, grond en onroerend goed in Japan zelf als onderpand expandeerden de kredietportefeuilles van de banken. Toen vanaf 1990 de luchtbel van de financiële speculatie werd doorgeprikt, de aandelenkoersen instortten, de grondprijzen kelderden en de economie in een recessie belandde, konden uitstaande leningen niet worden afgelost en raakten onderpanden in waarde gehalveerd.

ALLE INGREDIËNTEN voor een ouderwetse bankcrisis waren daarmee gegeven, maar de Japanse autoriteiten toonden zich niet bij machte de problemen aan te pakken. Vijf jaar later is de situatie alleen maar ernstiger geworden. De Japanse banken, effectenhuizen en verzekeraars, in de jaren tachtig gevreesd als de financiële arm van de ongenaakbare Japanse expansie in de wereld, bleken reuzen op lemen voeten. Ze leden miljardenverliezen op hun beleggingen en aankopen in de Verenigde Staten, ze leden stroppen op de koersdaling van de dollar en de banken werden in eigen land geconfronteerd met een portefeuille niet-invorderbare leningen waarvan de waarde nu op tachtig biljoen yen (800 miljard dollar) wordt geschat.

Geen wonder dat de internationale financiële gemeenschap zich enorme zorgen maakt over de toestand van het bankwezen in Japan. Japanse banken betalen nu een verhoogde risico-opslag als ze geld aantrekken, net zoals wankele Zuidamerikaanse banken moeten doen. Europese en Amerikaanse banken doen geen zaken meer met de kleinere en middelgrote Japanse banken en ze vragen zich hardop af hoe sterk de elf grote Japanse banken nog zijn. Ze noemen de Japanse banken de onzekere hoeksteen in de internationale financiële wereld.

De Japanse autoriteiten hebben onlangs een nieuw stimuleringspakket voor de economie aangekondigd en later dit jaar volgt een saneringsplan voor het bankwezen. De beurs van Tokio heeft zich gestabiliseerd en de banken maken dit jaar behoorlijke winsten dankzij de extreem lage rentetarieven waartegen ze bij de centrale bank geld kunnen opnemen. Van groot belang is ook dat de Amerikanen gestopt zijn met het omlaagduwen van de dollar ten opzichte van de yen. De Amerikaanse autoriteiten beseffen dat een verdere opdrijving van de yen de financiële crisis alleen maar erger zou maken. Maar ondanks dit alles is een werkelijke oplossing niet in zicht. Het gebrek aan internationaal vertrouwen in het bankwezen van de een na grootste economie ter wereld blijft het evenwicht verstoren.

Natuurlijk, de Japanse economie heeft een grote industriële slagkracht. Maar nog steeds worden de onroerend-goedprijzen kunstmatig hoog gehouden en proberen de bureaucraten van het ministerie van financiën de markten te sturen. De werkelijke omvang van de financiële problemen blijft daardoor verborgen en de enige structurele aanpak die een oplossing zou bieden, deregulering van de Japanse economie, blijft uit door gebrek aan politieke slagvaardigheid van de coalitieregering.

ALS DE JAPANSE financiële instellingen zich in paniek uit de Verenigde Staten zouden terugtrekken om verliezen in eigen land te dekken, dan worden de Amerikaanse financiële markten meegesleurd in het Japanse drama. Vandaar het besluit van de Fed om in geval van nood onbeperkte liquiditeiten beschikbaar te stellen voor Japanse bankvestigingen in de VS. Een soortgelijke garantie gaf de Fed voor het laatst af op de dag van de beurskrach van oktober 1987.

Een garantie-verklaring heeft een psychologische en een geopolitieke betekenis. De Amerikanen zijn bereid Japan te redden, net zoals ze begin dit jaar met Europese hulp Mexico voor een financiële ramp hebben behoed. Een dergelijke garantie moet het vertrouwen in de markt herstellen en als dat lukt behoeft er geen beroep op te worden gedaan. De vergelijking is al gemaakt met de afschrikkende werking van kernwapens - die moet als mislukt worden beschouwd zodra deze wapens moeten worden ingezet. De vergelijking toont ten overvloede de ernst van de situatie in het Japanse bankwezen.