Ensemble Modern vindt logica in Varèse

Concert: Ensemble Modern o.l.v. Peter Eötvös. Gehoord: 21/10 Concertgebouw Amsterdam. Uitzending Radio 4 Vara 27/10 20.02u.

Met sirenes en kinderfluitjes, gekocht op de Marché aux Puces, voerde Edgard Varèse zijn eerste experimenten uit en als elfjarige componeerde hij een opera over een tekst van Jules Verne waarin het fenomeen 'geluid' centraal stond. Hij beschouwde zich als een arbeider die werkt met ritme, frequenties en klanksterkten en wees al in 1916 op de noodzaak van een nieuw instrumentarium.

Begin 1953 is het dan zover: van een anonieme gever krijgt hij een bandrecorder cadeau en besluit hij zijn orkestwerk Déserts te verrijken met interpolaties van bewerkte fabrieksgeluiden. Zaterdag klonk in het Concertgebouw de definitieve versie uit 1961: zestien minuten duurt het orkestrale aandeel en 8 minuten en 55 seconden de interpolaties.

Varèse wilde er graag beelden bij zien en die werden op de Matinee geleverd door de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola, afgespeeld op een groot scherm vóór het Concertgebouworgel. Het spectaculairst waren de scènes in slow-motion van een man die plotsklaps een duik in het water neemt vanuit de huiskamer. Helaas, de beelden bij het orkestrale deel waren stereotiep, zoals een troosteloos nachtelijk verkeersplein. En dat bij een tedere Klangfarbenmelodie! Déserts mag een dramatisch werk zijn, strikt genomen valt het met al die explosies wel mee. Het economische gebruik van de middelen valt op, zeker in vergelijking met ander werk, zoals het vooraf gespeelde Ionisation.

Ook tegenover Steve Reichs City life stond ik ambivalent. Een soort van Psalmensymfonie van Strawinsky met heimachines in de langzame en Boléro van Ravel met sirenes in de snelle delen, want ook Reich vergreep zich aan concreet geluid, maar hier is het effect van een Donald Duck-achtige kwaliteit, een onderkoelde plastic muziek die maar niet dramatisch wil worden, ondanks de hartklop in de slotscène.

Maar echt vervelen doe je je bij Reich zelden, want hij komt steeds op tijd met iets nieuws. Reichs Proverb was nog te schetsmatig om een definitief oordeel over te vellen. De BBC Singers zongen prachtig maar konden dit fragment, een wat bleek Perotinus-aftreksel, toch niet redden. Maar Varèse klonk prachtig. Niet zelden doet zijn muziek rommelig aan als een soort van vlooienmarkt, grillig en tumultueus, maar het Ensemble Modern bracht logica aan en toonde zelfs oor voor de subtiele kwaliteit.