'Berlijn' toont dat partijenlandschap Duitsland verandert

BONN, 23 OKT. De toch al noodlijdende, door interne twisten aangeslagen SPD heeft in de lokale verkiezingen in Berlijn een nieuwe klap gekregen. Een klap die de discussie over haar kansen om als grote volkspartij voldoende greep te houden op de geïndividualiseerde kiezers met hun uiteenlopende belangen en wensen, waarschijnlijk zal verhevigen. Kanselier Helmut Kohls CDU, die andere grote Duitse volkspartij, maakt zich achter haar leedvermaak over het lot van de politieke concurrent vermoedelijk ook wel zorgen. Want haar kan straks, als over een paar jaar de Machtmaschine Kohl van het toneel is verdwenen, heel goed hetzelfde overkomen. De CDU is nu al ondervertegenwoordigd onder jongere en vrouwelijke kiezers. De Duitse welvaartsstaat mag dan bij zijn buren bewonderd of benijd zijn, zijn 'oude' structuren en het verwende kiezerskorps maken de toekomst voor alle partijen een moeilijk avontuur.

De SPD kreeg gisteren in feite een dubbele klap. In West-Berlijn viel de partij, die onder burgemeester Willy Brandt ooit liefst 60 procent van de kiezers achter zich kreeg, terug tot circa 25 procent (de CDU kreeg 45 procent van de stemmen). Erger nog was haar lot in Oost-Berlijn, waar zij op 19,8 procent bleef steken en dus ver achterbleef op de PDS (36) en ook nog vrij ver op de CDU (23,5).

Natuurlijk, de SPD (en de CDU en de FDP ook enigszins) moest onevenredig zwaar betalen voor het feit dat bijna een derde van de Berlijnse kiezers gisteren thuis bleef. En ook dat zij als kleinere partner in de CDU/SPD-coalitie de afgelopen jaren moeilijk zoiets als een “eigen profiel” kon laten zien, deed de partij geen goed. Gisteren bleek uit verkiezingsonderzoek dat de SPD, met haar tamelijk onzichtbare lijsttrekker Ingrid Stahmer, erg kwetsbaar was, verscheurd als zij is tussen een minderheid die iets moois met de Groenen zou willen en een meerderheid die met de CDU aan “verantwoordelijk bestuur” wil doen. Pijnlijk voor Stahmer was dat de Groenen er op wezen dat de SPD in coalities met hen weliswaar meestal verliest, maar toch “veel minder” dan in grote coalities met de CDU. Dat klonk als: kies toch voor de blauwe zee in plaats van voor de duvel.

Dat alles neemt niet weg dat, meer nog dan elders, in het verenigde Berlijn te zien is dat de Duitse eenwording (1990) als nevenresultaat langzamerhand ook een soort verandering in de structuur van het Duitse partijenlandschap begint te vertonen. Of, anders gezegd, dat die eenwording juist in Berlijn, ondanks alle daar in veel beton geïnvesteerde miljarden en hogere sociale uitkeringen, in psychologisch opzicht de afgelopen vijf jaar nog niet erg gevorderd is. De SPD, de almaar intern kibbelende oppositiepartij in Bonn en kleinere en “onduidelijke” coalitiepartner in de hoofdstad, heeft daarvoor nu de rekening gepresenteerd gekregen.

Grote vrolijkheid heerste bij andere partijen daarover gisteravond in de als te doen gebruikelijk chaotische, “Bonner Runde” op de Duitse televisie. De FDP-vertegenwoordiger, secretaris-generaal Guido Westerwille, had over de SPD-nederlaag bijvoorbeeld zoveel te vertellen dat kijkers bijna konden vergeten dat zijn eigen partij ook in Berlijn onder de kiesdrempel is verdwenen. Zoveel is zeker: als de grote klassieke Duitse volkspartijen willen overleven, zullen zij flink wat aan zichzelf en hun “zelfbeeld” moeten doen.

De CDU zou in Berlijn, bijvoorbeeld, in de komende coalitie-onderhandelingen beter kalmpjes met de aangeslagen, ruim 130 jaar oude SPD kunnen omgaan. Want dat frustratie en onverschilligheid van de kiezers in de Duitse hoofdstad juist de SPD een grote klap bezorgden, is weliswaar geen toeval maar toch nogal bepaald door de typische constellatie daar. Overigens weet kanselier Kohl, die de hoogconjunctuur van zijn CDU met 45 procent in West-Berlijn bevestigd zag, dat consensus op hoofdzaken met de SPD nodig is om in de komende jaren zijn Europese integratiepolitiek te voeren. Daarom is de vraag wat er de komende weken met de Berlijnse uitslag wordt gedaan, eigenlijk nog interessanter dan de cijfers van die uitslag zelf.

    • J.M. Bik