Verboden voor kosmonauten; Buitenaardse raamvertelling van Tsjingiz Ajtmatov

Tsjingiz Ajtmatov: De dag die langer duurde dan een eeuw. Vert. Monse Weijers. Uitg. De Geus, 525 blz, Prijs ƒ 59,90.

In De dag die langer duurde dan een eeuw legt de Kirgizische, maar in het Russisch schrijvende auteur Tsjingiz Ajtmatov het verband tussen de volken van Midden-Azië met hun taaie, oude tradities en de nieuwe tijd die over hen komt in de vorm van communisme, technische wonderen en verwoesting van het milieu. Ajtmatov heeft als plaats van handeling de Kazachse steppen gekozen, waar een gigantische raketbasis de nieuwe tijd symboliseert. De daar gelanceerde ruimteschepen inspireren Ajtmatov tot een science-fictionachtig nevenverhaal waarin kosmonauten in contact komen met een buitenaardse beschaving, die volgens hun berichten een stuk vreedzamer is dan onze aardse. Het opperbevel op aarde (een Russisch-Amerikaanse samenwerking!) laat zich echter niet vermurwen. De kosmonauten wordt verboden naar aarde terug te keren en alles wordt in stelling gebracht om het contact met de buitenaardse wezens tegen te gaan. De wereld gedraagt zich tegenover de buitenaardse civilisatie, zoals de Sovjet-Unie zich vroeger tegenover de rest van de wereld gedroeg. Deze ruimtevaartescapade is niet het beste deel van het boek, maar het speelt gelukkig, behalve aan het begin en het einde, een vrij ondergeschikte rol. Voor het overige is De dag een soort raamvertelling. Op een klein spoorwegemplacement met aanpalend dorp midden in de steppe is de dorpsoudste overleden. Men besluit hem, een eerbiedwaardig man, niet gewoon in de steppe te begraven, maar op het voorouderlijke kerkhof dat dertig kilometer verderop ligt. Een merkwaardige stoet zet zich in beweging. Voorop de boezemvriend van de overledene, Edigej, de hoofdpersoon van het boek, op zijn nukkige kamelehengst, daarachter een vrachtauto met de kist en daarachter een graafmachine om het graf te graven in de steenharde bodem. Tijdens de tocht naar het kerkhof heeft Edigej ruimschoots de tijd om na te denken. Het grootste deel van het boek bestaat uit Edigejs herinneringen aan de veertig jaar die hij samen met zijn overleden kameraad op het emplacement heeft doorgebracht. Uiteraard nemen gebeurtenissen uit de Stalin-tijd, die ook aan deze uithoek niet ongemerkt voorbij is gegaan, een belangrijke plaats in. Een onderwijzer die naar hun dorp was verbannen en ook daar weer werd gearresteerd speelt in zijn bespiegelingen een belangrijke rol. Deze man had de gewoonte om oude legenden en volksverhalen op te tekenen, die de lezer niet worden onthouden. Ze maken de structuur van het boek er niet hechter op, want hun verband met de rest van het verhaal is zeer los, maar toch behoren ze tot de hoogtepunten van de roman. Aan het eind van de rit blijkt het voorvaderlijk kerkhof niet meer toegankelijk. Het ligt binnen de verboden zone van de basis en het gezelschap moet onverrichter zake terugkeren. De moderne tijd heeft weer eens gezegevierd over de oude gebruiken.

Al Ajtmatovs boeken hebben een aantal eigenaardigheden die ze voor sommige lezers onverteerbaar maken. Ajtmatov gebruikt altijd de alwetende verteller in het kwadraat: niet alleen alle gedachten en twijfels van de hoofdpersoon, maar ook van alle nevenpersonen worden in extenso weergegeven, niets wordt aan de fantasie van de lezer overgelaten. De stijl is wat houterig en wijdlopig. Humor en relativering ontbreken geheel, Ajtmatov is altijd bloedserieus. Al deze bezwaren zijn in deze roman echter veel minder hinderlijk dan in ander werk van deze auteur. Ook de boodschap, bij Ajtmatov altijd aanwezig, ligt er ditmaal niet zo duimendik bovenop. Wie zich aan bovengenoemde tekortkomingen niet al te zeer stoort en die astronautenonzin op de koop toe neemt, is De dag die langer duurde dan een eeuw een van Ajtmatovs beste boeken.