Show Boris over de rug van vrouwen en minister

MOSKOU, 20 OKT. Toen de president van Rusland gisteren de zaal binnenkwam voor een gesprek met journalisten kneep hij eerst even twee secretaresses in hun rug. Voor Westerse televisiekijkers was dit misschien het zoveelste teken dat Boris Jeltsin een onbehouwen man is die zich niet weet te gedragen. De Russische televisiekijker zag iemand anders: een tsaar die herkozen wil worden.

In Rusland is alles mogelijk en Jeltsin is onvoorspelbaar. Maar het 'vriendschappelijk' knijpen van vrouwelijke medewerkers, het publiekelijk afbranden van zijn minister van buitenlandse zaken en de voortdurende dreigementen tegenover de NAVO zijn vrijwel zeker geen tekenen van naderende dementie maar van naderende presidentsverkiezingen. Gisteren herhaalde Jeltsin dat hij pas na de parlementsverkiezingen van december bekend zal maken of hij kandidaat is bij de echt belangrijke stemming van juni 1996, maar hij lijkt zijn campagne al te zijn begonnen.

Na maanden van speculaties over Jeltsins kwakkelende gezondheid en over de groeiende rol van premier Tsjernomyrdin profileert de 64-jarige president zich sinds anderhalve maand weer op de wijze waarmee hij ooit populair werd. Als een 'echte kerel' van het type dat men in de metro tegenkomt en die secretaresses dus als vrouwen behandelt. Vanuit Russisch oogpunt althans. 'Politieke correctheid' is hier nu eenmaal iets anders dan in het Westen. Minister van defensie Pavel Gratsjov complimenteerde laatst de scherpzinnigheid van een televisiejournaliste door te zeggen: “Goede vraag, schatje.”

Pag.4: Een echte man laat weten wie er de baas is

Zowel tijdens Jeltsins persgesprek gisteren als tijdens zijn vorige grote optreden, de persconferentie in het Kremlin begin september, weidde de president uit over zijn kleinkinderen, religie en andere onderwerpen die hem als mens tonen. Het zijn beelden die het Nederlandse journaal of de BBC wegens tijdgebrek waarschijnlijk niet halen, maar de Russische televisie wel. Daar worden de eerder aangekondigde programma's namelijk gewoon verschoven voor integrale uitzending van de president. Met het tonen van de 'menselijke' Jeltsin probeert de nieuwe woordvoerder van de president, Sergej Medvedev, het beeld bij te stellen dat zijn baas zich als een tsaar is gaan gedragen na de jaren waarin hij per openbaar vervoer reisde en winkels bezocht.

Een echte man dus, Boris Jeltsin, en dan wel eentje die persoonlijk aan alle touwtjes trekt. Dat is het tweede deel van de boodschap die het Kremlin de afgelopen weken met hernieuwde kracht uitdraagt. Van Jeltsin, zo laat Jeltsin merken, hangt in Rusland alles af. Politieke tegen- en medewerkers laat hij publiekelijk bungelen, tot het moment waarop hij ze kan laten vallen of juist in een dodelijke omhelzing kan nemen. Hij lijkt nu begonnen iedereen op de plaats te zetten die hem met het oog op juni '96 het beste uitkomt.

Minister van buitenlandse zaken Kozyrev kan daarvan meepraten. Kozyrev staat wegens een vermeende slappe opstelling tegenover het Westen aan hevige kritiek bloot van het Russische parlement, waar hij spottend de 'minister van andermans zaken' wordt genoemd. Als Jeltsin hem ontslaat, kan hij in Moskou rekenen op brede instemming. Zolang Jeltsin hem niet ontslaat, kan het dreigende ontslag worden gebruikt om concessies te krijgen in Westerse hoofdsteden, waar Kozyrev populairder is dan zijn ongetwijfeld minder liberale opvolger.

Jeltsin zei gisteren dat Kozyrev wordt vervangen zodra er een geschikte opvolger is gevonden, al leek hij daar vanmorgen, voor zijn vertrek naar Parijs, weer van terug te komen door te zeggen dat de “drukke” Kozyrev vooral een “goede tweede man naast zich moet krijgen”. De meestgenoemde kandidaat voor Kozyrevs post is Vladimir Loekin, een voormalig ambassadeur in Washington, Kozyrevs belangrijkste criticus in het parlement en de tweede man in de partij van Grigori Javlinski. De onafhankelijke econoom Javlinski is zelf een fervent criticus van Jeltsin en een geduchte kandidaat voor juni '96. Als Loekin het lonkende ministerschap accepteert, wordt nationalisten de wind uit de zeilen genomen en wordt tweedracht gezaaid in het kamp van een van Jeltsins hardnekkigste concurrenten.

Behalve Kozyrev heeft ook premier Tsjernomyrdin al kennis gemaakt met de verdeel-en-heers tactiek van de weer op krachten gekomen 'sterke man' in het Kremlin. Eerste zette Jeltsin afgelopen voorjaar Tsjernomyrdin aan een partij op te richten die bij de parlementsverkiezingen het regeringsbeleid zou verdedigen. Daarna, vorige maand, zei Jeltsin dat hij als president àlle democratische partijen steunt en hij eigenlijk niet verwacht dat Tsjernomyrdins blok meer dan vijftien procent van de stemmen zal halen.

“Hij is het in alles met me eens, hij heeft niet de ambitie president te worden”, zei Jeltsin woensdag over zijn premier. Een dag later werd hem gevraagd of de geruchten kloppen dat hij Tsjernomyrdin wil vervangen door Joeri Skokov, de vaardige bureaucraat die samen met de generaal Aleksandr Lebed een sterk in opkomst zijnde nationalistische beweging leidt. “Ik sluit het niet uit”, antwoordde Jeltsin. “Ik respecteer Skokov zeer. Hij heeft nooit een enkele opmerking tegen de president gemaakt.”

Zo is Tsjernomyrdin, die zelf herhaaldelijk wordt genoemd als toekomstig president, eraan herinnerd wie er uiteindelijk de baas is. Skokov en Lebed, eveneens een geduchte concurrent in juni '96, hebben iets gekregen om ruzie over te maken. De nationalisten en communisten is duidelijk gemaakt dat Jeltsin werkt aan een harder buitenlands beleid. De televisiekijker heeft een gezonde sterke man gezien. Al met al geen slecht begin van een verkiezingscampagne.

    • Hans Nijenhuis