Bisschoppen verontschuldigen zich voor anti-judaïstische traditie

UTRECHT, 20 OKT. De Rooms-Katholieke Kerk is medeverantwoordelijk voor de de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. Een traditie van theologisch en kerkelijk anti-judaïsme heeft bijgedragen tot het ontstaan van een klimaat waarin de uitroeiing van zes miljoen joden kon plaats hebben. Dat schrijven de Nederlandse bisschoppen in een vandaag gepubliceerde verklaring. “Wij wijzen deze traditie af en betreuren de afschuwelijke gevolgen ervan.” Het is de eerste keer in de geschiedenis dat de Bisschoppenconferentie zich uitspreekt over de relatie tot het jodendom.

Een van de redenen voor de verklaring is de herdenking van de bevrijding, vijftig jaar geleden. De directe aanleiding is de viering van de verschijning van 'Nostra aetate' (In onze tijd), op 28 oktober 1965. In dit document van het Tweede Vaticaans Concilie werd ingegaan op de niet-christelijke godsdiensten.

In hun verklaring zeggen de bisschoppen dat behalve dankbaarheid over de bevrijding “wij met schaamte en ontzetting vervuld worden als wij terugdenken aan de Sjoa. Uit ons land werd het op één na hoogste percentage joden weggevoerd en vermoord. Die gedachte laat ons niet los.” Volgens de bisschoppen hebben kerkelijke instanties fouten gemaakt en stonden, als gevolg van een lange traditie van anti-judaïsme, “ook in ons land katholieken soms gereserveerd tegenover joden, soms zelfs onverschillig of afkerig”. Met hun verklaring sluiten de bisschoppen zich aan bij hun Poolse en Duitse collega's die eerder dit jaar medeverantwoordelijkheid erkenden voor de jodenvervolging. Vorig jaar kwam een ontwerp-verklaring naar buiten van de zijde van het Vaticaan waarin medeverantwoordelijkheid voor de holocaust werd betoond.

Sinds de verschijning van 'Nostra aetate' heeft zich volgens de bisschoppen een “gelukkige mentaliteitsverandering” voorgedaan. Er kwam een dialoog op gang tussen christendom en jodendom. Aan de katholieke theologische opleidingen wordt meer aandacht besteed aan het jodendom. “Wij verheugen ons over de vruchten van deze toenadering. Maar er is nog veel te doen. Vooroordelen en vormen van antisemitisme steken telkens weer de kop op in onze samenleving. Dit vraagt om waakzaamheid en beslistheid”, aldus de verklaring.

Met geen woord reppen de bisschoppen over de aloude opvatting dat na de dood van Christus niet de joden maar de christenen het uitverkoren volk van God waren, de zogeheten vervangingstheologie. In 'Nostra aetate' werd nog gesteld dat “de Kerk het nieuwe volk van God is”. Volgens de bisschoppen mag nimmer vergeten worden dat “Jezus van Nazareth een zoon is van het joodse volk, geworteld in de traditie van Mozes en de profeten”.

Rabbijn L. van de Kamp spreekt van een “flinke stap van de bisschoppen”. Het verheugt hem vooral dat de vervangingstheologie niet in de verklaring voorkomt, zo zei hij. Ook drs. J. Sanders van het Nederlands Israelitisch Kerkgenootschap vindt het een goede zaak dat “zo'n duidelijke verklaring is afgegeven”.