582 kilobyte Max Havelaar; Boeken lezen op een beeldscherm

Op de Buchmesse in Frankfurt werden twee jaar geleden voor het eerst elektronische media toegelaten. Inmiddels hebben cd-roms en cd-i's de beurs veroverd. Wat betekent de omschakeling op elektronische informatiedragers voor de lezer? Hoe geniet je van een boek in de computer? Maak je een print of lees je vanaf het scherm? “Problemen met het licht zijn er niet meer, want het boek geeft zelf licht.”

De genoemde cd's zijn verkrijgbaar via softwarewinkels of bij de Vizible-boekhandels in de meeste grote steden. Prijs circa ƒ 100,-

Vorige week werd op de Frankfurter Buchmesse de indruk gewekt dat romans in de toekomst voornamelijk nog elektronisch gelezen zullen worden. Veel grote namen uit de wereldliteratuur, zo blijkt daar, zijn inmiddels verkrijgbaar op cd-rom en via Internet. Uitgevers onderzoeken sinds enkele jaren zenuwachtig hoe zij computermedia kunnen gebruiken zonder hun eigen graf te graven. Slechts een enkeling vraagt zich nog af of hij het gebruik ervan achterwege kan laten zonder zijn eigen graf te graven.

Veel lezers zijn nu nog huiverig voor het lezen van boeken in een computer. Ze beseffen al lang niet meer dat het gedrukte boek nooit een doel op zichzelf is geweest. Het bleek in de vijftiende eeuw een praktisch medium voor het verspreiden van verhalen en andere teksten, die voorheen mondeling of in de vorm van handschriften werden doorgegeven. We zijn eraan gewend geraakt, we houden ervan, maar dat is nog geen bewijs dat het boek het best mogelijke medium is voor het publiceren van een tekst. Natuurlijk worden talrijke boeken bedacht met de drukpers in het achterhoofd. Mooi geïllustreerde, doordacht opgemaakte boeken kun je niet zomaar reduceren tot een computerbestand. Daar staat tegenover dat een goede bioscoopfilm de kijker ook kan boeien via een zwartwit tv-tje op de camping. Zo moet een goed verhaal dat kunnen vanuit een ringband of zelfs vanaf het beeldscherm.

Op de meeste cd-roms met literatuur staan klassieke werken, meest uit de Engelstalige literatuur, maar ook klassieke klassieken, zoals Homerus, Aristoteles, Plato, Cicero, Tacitus en Vergilius. Verder is er een enkele 'buitenlander' (Dostojevski, Goethe, Voltaire) en er zitten nogal wat geleerden tussen (Darwin, Kant, Nietzsche, Pascal). Het is allemaal oud en dus rechtenvrij. Op één cd-rom, met titels als Library of the Future, Classic Library, Project Gutenberg en World Literary Heritage, kunnen teksten van tientallen tot soms honderden boeken.

Er zitten veel doublures tussen de cd's. Bijna alles is in het Engels en vaak gelardeerd met facultatieve 'multimediale' liflafjes zoals passages die worden voorgelezen en zinloze stukjes video. Andere cd's concentreren zich op het werk van één auteur, bijvoorbeeld Shakespeare, Poe, Twain of Conan Doyle. Als student kun je daar heel wat aan hebben. Als lezer zou je met één zo'n cd minstens een half decennium zoet kunnen zijn - tenminste, als er een acceptabele manier zou zijn om boeken in deze vorm te lezen. En dat is de vraag. Is het lezen via een computer niet vermoeiend voor je ogen? Kun je er wel goed bij zitten? Ruikt het wel lekker? En hoe lees je een elektronisch boek in bed?

Sjofel bundeltje

Bij wijze van experiment nam ik twee boeken, Alice in Wonderland en Max Havelaar, en koos ik twee voor de hand liggende manieren om ze te lezen: op een print of direct op het scherm. Alice in Wonderland (159 kilobyte) van Lewis Carroll is een werk dat op de meeste van de genoemde cd's wel staat. Ik joeg het door de printer en kreeg ruim 60 A4tjes, geperforeerd en samengebonden. Deze computer-uitdraai gaf me pas het gevoel een echt boek in de hand te hebben. Eerst had ik bytes, nu had ik materie, en dat voelde duidelijk beter. Het lezen zelf was daardoor een tamelijk boekige ervaring, behalve dat de door bibliofielen zo geroemde geur ontbrak. Een interessante gewaarwording die het sjofele bundeltje papier me gaf, was dat ik een manuscript zat te lezen, een inderhaast gemaakt printje uit Carrolls tekstverwerker. Dat idee had een sterke charme.

Na Alice als print was het beeldscherm aan de beurt. Een goede gelegenheid om eindelijk eens Max Havelaar te lezen. Multatuli staat niet op cd maar wel op Internet, bijvoorbeeld op http://www.dds.nl/ljcoster/multatuli/. Van die locatie kun je ook de complete tekst in je eigen computer opzuigen en opslaan op schijf (582 kilobyte). Lezen is daarna een kwestie van laden in een tekstverwerker en door de tekst heen scrollen.

Lezen van het beeldscherm bleek een openbaring. Net als bij het printen van Alice kon ik zelf de grootte van de letters en het lettertype kiezen, maar nu elke dag opnieuw, afhankelijk van mijn conditie en humeur. Ik zat op de stoel waarop ik per week tientallen uren doorbreng zonder enige klacht over het comfort. Gewoon, rechtop. Ik hoefde niet voortdurend met spierkracht een weerbarstige pocket open te houden. Problemen met het licht waren er niet - mijn boek gaf zelf licht. Contrast en helderheid waren instelbaar. Bladeren ging moeiteloos met de Pagedown-knop; heel wat anders dan het gepriegel met al dan niet natgelikte vingers aan papieren bladzijden. En die geur, ach, op den duur vond ik het gezoem van mijn harde schijf zeker zo sfeervol als de lucht van giftig tolueen. Het zijn maar associaties en associaties kunnen veranderen. Opmerkelijk vond ik mijn vermogen om geconcentreerd te lezen. Aan de computer ben ik gewend mijn tanden ergens in te zetten en daardoor had ik veel minder last van afdwalende gedachten dan met een boek.

Nadelen waren er natuurlijk wel. Max Havelaar is waarschijnlijk met een scanner ingelezen. Daarbij heeft een soort kopieermachine de tekst uit een boek als beeld naar de computer gestuurd, waarna een speciaal programma de letters heeft getracht te herkennen. Dat gaat nooit helemaal goed. Er ontbraken punten achter zinnen, o's zagen er telkens anders uit en letters met accenten erop waren bijna zonder uitzondering in iets raars veranderd. Het umlautrijke Duitstalige gedicht van Sjaalman bijvoorbeeld was volstrekt onleesbaar geworden. Dit is verleden tijd zodra boeken door de uitgever zelf elektronisch worden aangeboden, en het bezwaar geldt trouwens zeker niet voor alle elektronische teksten die nu verkrijgbaar zijn.

Ongezellig

Voor deze vorm van ontspanning was ik bovendien verbannen uit de huiskamer. Computers 'beneden' zijn thuis niet bespreekbaar. Dus moest ik naar boven, dus was ik ongezellig en zat ik met een schuldgevoel achter de pc. Maar ook dit euvel lijkt me niet fundamenteel van aard. Wel zat ik op een nacht opeens verbaasd en ietwat ontroerd met een papieren Max Havelaar in mijn handen, die bij ons in de boekenkast bleek te staan (uit de collectie van mijn vrouw). Wat was dat boek oud, maar wat waren de letters op de gele bladzijden nog scherp! Veel scherper dan op het scherm. Eindelijk kon ik zien hoe Saïdjah heette, want ook die naam was door de computer misvormd. En wat rook het boek grappig.

Het lezen per computer was een tamelijk groot succes. Boeken worden in de circuits van een computer niet op een geheimzinnige manier van hun schoonheid ontdaan, en de lezer wordt achter zijn scherm niet ongevoelig voor kwaliteit. Ik vind Alice in Wonderland eigenlijk een stuurloze verzameling gekheid en leugens, maar de versjes van Carroll zijn in elektronische vorm nog even magnifiek. Ik hou niet van Max Havelaar, maar de ironie die Multatuli via Droogstoppel ten beste geeft is superieur.

Elektronische boeken zijn helaas veelal matige kopieën van een origineel, dat al in boek-vorm is verschenen. Van oorspronkelijk literair werk op cd of Internet is nauwelijks sprake. Een originele aanpak met elektronische media komt al wel voor. De Amerikaanse uitgever Voyager bracht bijvoorbeeld een cd-rom van Macbeth uit, met daarop behalve de tekst, een geluidsopname van een complete voorstelling, videofragmenten uit de bewerkingen van Polanski en Welles en van alles op het gebied van tekstanalyse, annotaties en historische achtergronden - helaas alleen voor Macintosh. Poetry in Motion, van dezelfde uitgever bevat beelden van dichters die voorlezen uit eigen werk: onder andere Charles Bukowski, Alan Ginsberg, William S. Burroughs, John Cage en Tom Waits. Verder interviews en van alle gedichten zowel de originele als de voorgedragen tekst. Zo wordt elektronische literatuur iets méér dan alleen een tekstbestand.

    • Herbert Blankesteijn