Verpakkingsindustrie voor keuze: plastic of meer karton?

De verpakkingsindustrie staat voor een lastige keuze: wordt het karton verdrongen door plastic? Of gaat het juist de andere kant op? Kartonproducenten als Tetra Pak en Elopak nemen het zekere voor het onzekere: zij investeren fors in de plasticindustrie. Tegelijkertijd worden de toepassingsmogelijkheden van kartonnen drankverpakkingen aanzienlijk verbreed.

In het hoofdkwartier van het Zweedse verpakkingsbedrijf Tetra Pak in Lund is een duizendtal kartonnen verpakkingen uitgestald. Verzamelaars kijken hier hun ogen uit. De verpakkingen blijken uit de meest exotische landen te komen. Maar het meest opmerkelijke is wel dat de drankenkartons niet alleen voor vruchtensappen en zuivel worden gebruikt, maar ook voor ijsthee, wasverzachters, soepen, mineraalwater, jus, sausen, granen, wijnen, eieren, eiwit en zelfs dooiers. “Wij maken wat de markt vraagt”, zegt de van Bols en Alied Breweries afkomstige Reitze Douma, directeur van de Benelux-vestiging van het Noorse bedrijf, dat een soortgelijk assortiment levert. “Wij hebben er nooit op aangedrongen om wasverzachters en schoonmaakmiddelen in verpakkingen te stoppen die normaal voor zuivelprodukten worden gebruikt. Maar fabrikanten willen zich onderscheiden, bij voorkeur via hun verpakkingen. Het is ook wat Grolsch groot heeft gemaakt. Dit bedrijf stapte na de tweede wereldoorlog niet meteen over op de 30 centiliter flessen, maar bleef gewoon bier in beugelflessen verkopen.”

Al in 1906 werd in steden als San Francisco en Los Angeles melk in karton verkocht. Erg praktisch was dat niet omdat de melk nogal eens uit het karton lekte. Aanvankelijk werden paraffine en wassen gebruikt om het papier vochtdicht te maken. Pas in 1915 werd door John Van Wormer de eerste echte 'papieren fles' geïntroduceerd: een rechthoekig pak dat van boven zo kon worden opengemaakt dat er een schenktuitje ontstond. Het octrooi werd gekocht door de American Paper Bottle Company die de verpakking samen met Ex-Cell O Corporation uit Detroit perfectioneerde en ze in 1937 als Pure-Pak op de markt bracht. De verpakking betekende een revolutie voor de melkindustrie.

Omdat de kartonnen niet zoals flessen geretourneerd moesten worden, hoefden zuivelbedrijven zich niet langer tot lokale afzetmarkten te beperken. Van de verpakkingen werden in 1937 dan ook al meteen 42 miljoen exemplaren verkocht. Nu zijn dat er zo'n 33 miljard. Het was het Noorse tabaksbedrijf Tiedemanns dat de rechten voor Pure-Pak voor Europa kocht en de verpakkingen als Elopak (European License Of Pure-Pak) op de markt bracht. De eerste order kwam overigens van het Nederlandse melkbedrijf Sterovita, dat melk leverde aan het Amerikaanse leger.

Wellicht heeft dat een rol gespeeld bij de beslissing van Elopak om zijn grootste produktievestiging in Terneuzen neer te zetten, nu de derde papierhaven van Europa. Hier produceert Elopak maar liefst 30 miljoen verpakkingen per week. Een aanzienlijk deel daarvan is bestemd voor de export. Elopak - thans een bedrijf met een omzet van 3,2 miljard Noorse kronen, de winst over 1994 bedroeg 63 miljoen Noorse kronen - kreeg al gauw concurrentie van het Zweedse familiebedrijf Tetra Pak, dat kort na de Tweede Wereldoorlog zijn eerste aseptische verpakking voor melk introduceerde: een viervlak gesneden uit een lange slurf karton. De uitvinding van Ruben Rausing (1895 - 1983) sloeg aanvankelijk hoofdzakelijk aan in Zweden. Winst maakte Tetra Pak pas met zijn op Pure Pak gelijkende Tetra Brick verpakkingen, die ook nu nog worden gebruikt voor yoghurt, melk en andere zuivelprodukten.

“Zo'n lange aanloopperiode voor een onderneming is anno 1995 inderdaad ondenkbaar”, zegt Jörgen Haglind, vice-president communicatie van Tetra Pak. 'Dat is misschien ook de reden dat Tetra Pak nooit naar de effectenbeurs is gestapt. Het had makkelijk gekund, met 11,2 miljard Zwitserse frank omzet in 1994 en ruim 40.000 werknemers zijn we geen kleine onderneming meer, maar Tetra Pak vaart liever zijn eigen koers.” Anno 1995 is het bedrijf marktleider op het gebied van verpakkingssystemen voor gepasteuriseerde en aseptische (lang houdbare) produkten.

Nog in 1989 liet Tetra Pak een fabriek in het Nederlandse Moerdijk bouwen. Nederland is met Campina Melkunie, Friesland Frico Domo, Coberco, Wessanen, Menken van Grieken en Nutricia een belangrijke markt voor zowel Tetra Pak als Elopak. Beide bedrijven maken niet alleen verpakkingen, maar leveren ook verschillende soorten apparatuur, van transportbanden en krimpfolieverpakkers tot seperatoren, warmtewisselaars en procesregelsystemen. Buiten Elopak en Tetra Pak levert alleen het Duitse PKL zo'n totaalpakket aan diensten. In Nederland gebeurt dat onder de naam Combibloc.

De eerste melkverpakkingen produceerde deze onderneming, die sinds 1989 grotendeels in handen is van het Zwitserse SIG (Schweizerische Industrie-Gesellschaft), in de jaren zestig op basis van een octrooi uit de jaren dertig. In Nederland worden geen machines of verpakkingen van PKL vervaardigd, dat gebeurt in het Duitse Linnich en Neuss. De overige kartonverpakkers in de wereld - zoals het Finse Enso-Gutzeit, het Zweedse Stora Billerud of Amerikaanse ondernemingen als International Paper, Weyerhauser en Westvaco - maken geen machines, alleen verpakkingen.

Van alle kartonverpakkers biedt Tetra Pak het grootste assortiment diensten aan. Het fuseerde drie jaar geleden met het eveneens Zweedse Alfa Laval, een onderneming die toebehoren voor de zuivelindustrie en proces- en verpakkingssystemen voor kant-en-klaarmaaltijden, vetten, oliën en ijs levert.

Hoewel de Tetra Laval Groep een gemeenschappelijk huismerk heeft en het financiële beheer van de totale groep wordt geregeld vanuit het Zwitserse Lausanne kent het bedrijf geen groepsmanagement. De vier industriële groepen - Tetra Pak, Tetra Laval Food, Alfa Laval en Alfa Laval Agri - hebben ieder hun eigen verantwoordelijkheid. Het samengaan van Tetra en Alfa Laval versterkt, volgens Tetra Laval, de afzonderlijke groepen, die hun klanten beter geïntegreerde produkten en diensten kunnen aanbieden. “Ruben Rausing had als motto risico-minimalisering door risico maximalisering”, zegt woordvoerder Haglind. “Hij vond dat je je moest concentreren op de kernactiviteiten en die zoveel mogelijk moest versterken, zodat je niet door de concurrenten onder de voet werd gelopen.”

De fusie heeft onrust op de verpakkingsmarkt veroorzaakt. Tetra's belangrijkste concurrenten, Elopak en PKL, zijn onlangs allianties aangegaan om net als Tetra Pak een zo volledig mogelijk pakket diensten aan te kunnen bieden. PKL werkt samen met het Duitse GEA en Elopak met APV. Elopak-directeur Douma beklemtoont dat het niet om joint ventures gaat. “Veel zuivelprocesbedrijven benaderen ons. Maar procestechnologie is toch iets heel anders dan verpakkingen. Wij investeren liever in de versterking van onze eigen kennis.” Maar volgens woordvoerder Jörgen Haglind van Tetra Pak gebeurt er achter de schermen meer dan hun concurrenten naar buiten toe willen laten blijken. “Als er ergens een fabriek wordt overgenomen, staan onze concurrenten vaak samen met hun alliantiepartners op de stoep.”

Op zich hoeven de bedrijven zich over hun marktaandeel geen zorgen te maken. De markt voor kartonnen verpakkingen groeit nog steeds. PKL zit zo rond de 7 miljard aseptische verpakkingen per jaar. Tetra Pak produceerde vorig jaar 200 miljoen verpakkingen per dag, zo'n 73,1 miljard verpakkingen per jaar. Wereldwijd zijn niet minder dan 6500 verpakkingsmachines van Tetra Pak geïnstalleerd. Het grootste deel van de kartonnen verpakkingen wordt nog steeds voor melkconsumptie gebruikt. Zestig procent van de vloeibare zuivelprodukten wordt in karton verpakt. Maar het aantal zuivelcoöperaties neemt af en daarmee heeft de concurrentie zich verhard. “Een machinestraat voor verpakkingen zet je niet zomaar even neer”, zegt Douma van Elopak. “Het is ook niet zo dat onze verpakkingen makkelijk kunnen worden gemaakt op machines van de concurrent.”

En dus wordt naarstig gezocht naar nieuwe afzetmarkten. Tetra Pak richt zich daarbij vooral op landen als India, waar de melk vaak op straat nog uit ketels wordt geschept. Tetra Pak, Elopak en PKL ontwikkelden zelfs geheel nieuwe toepassingen voor hun drankenkartons. Nadat Tetra Pak en PKL pakken hadden geïntroduceerd met een afsluitbaar dekseltje, ontwikkelde Elopak een schroefdop voor zijn Pure Pak-modellen. Die zijn bijzonder populair in landen als Frankrijk, Engeland en Saoedi-Arabië. Elopak-directeur Douma sluit niet uit dat na granen, sausen en soepen ook nog heel andere produkten in Pure Pak-kartonnen zullen worden verpakt, zoals dierenvoeding.

Tetra Pak is er zelfs in geslaagd om vloeibare kaas in karton te rijpen. Dit opmerkelijke proces is ontwikkeld door Tebel-MKT uit Leeuwarden, een machinebedrijf dat eerder dit jaar door Tetra Laval werd overgenomen. Tebel-MKT hoopt het nieuwe produkt volgend jaar op de markt te kunnen brengen. “We hebben de kaas eerst in halve liter-melkverpakkingen gestopt, maar dat vindt de consument toch een beetje te vreemd”, zegt Tebel-MKT directeur Reijo Svanborg.

De recente populariteit van kartonnen verpakkingen kan voor een belangrijk deel worden toegeschreven aan verscherpte milieu-voorschriften. Drankenkarton vormt slechts 1 procent van het huishoudelijk afval en kan makkelijk worden hergebruikt. Omdat zeventig procent van de verpakking uit houtstof bestaat, is het karton ook als biobrandstof geschikt. Maar de grootste milieu-winst wordt volgens Haglind van Tetra Pak behaald bij het vervoer. De kartons kunnen tot vijf procent van hun volume worden platgevouwen. Gevulde melkpakken kunnen beter gestapeld worden dan flessen. “Met flessen vervoer je meer lucht dan massa”, zegt Haglind. “Om die reden zijn drankverpakkingen achttien maal beter voor het milieu dan flessen. Met pakken hoef je niet steeds op en neer te rijden.”

Toch is de fles niet op zijn retour. In sommige marktsectoren lijkt het plastic het zelfs weer van het karton te winnen. Met name in Groot-Brittannië zijn grote plastic Cola-flessen in korte tijd bijzonder populair geworden. Hoewel Elopak al kartonnen verpakkingen heeft vervaardigd van 5 liter (“Daar duw je zelfs geen deuk in”, verzekert directeur Douma) lijkt de consument voor sommige toepassingen toch de voorkeur te geven aan de fles.

De kartonverpakkers hebben dan ook niet stilgezeten. Vorig jaar al nam Tetra Pak een Zwitserse fabrikant van PET-flessen over, Dynaplast. Voorlopig worden die flessen alleen voor oliën gebruikt. Elopak kondigde in mei een joint venture aan met de Italiaanse Unifill Groep, die in 1982 als contractverpakker is begonnen met zogenoemde blisterverpakkingen voor kleine hoeveelheden vloeibaar en semi-vloeibare produkten, zoals eenpersoons kaasjes, stukjes zeep, shampoo, badschuim en lotions. In augustus nam Elopak ook nog de Franse foliefabrikant Norester van de Vulliez Groep over. Samen vullen ze het assortiment diensten van Elopak perfect aan, verzekert Elopak-directeur Douma.

“Unifill-flessen worden net zoals kartonnen verpakkingen in één machine gevormd, gevuld en gesloten. De klanten ontvangen alleen rollen materiaal voorzien van de gewenste bedrukking. Dat betekent een aanzienlijke besparing op het gebied van transport en opslag.” De kartonverpakkers moeten zich wel diversificeren, aldus Douma, omdat recente marktontwikkelingen dat vereisen. “In de ene markt verdringt het plastic het karton, in de andere markt gebeurt precies het tegenovergestelde. We moeten gewoon zorgen dat we in beide markten aanwezig zijn.”

    • Jan Libbenga