Lebed marcheert naar het Kremlin

MOSKOU, 19 OKT. De persconferentie had plaats in een achterafzaaltje. Het ging over de oprichting van weer een Russische beweging, ditmaal voor 'Eer en Moederland'. Maar er verdrongen zich zoveel televisieploegen dat het leek alsof de president werd verwacht. En misschien was dat ook wel zo. Want zoals Aleksandr Lebed gistermiddag met twee treden tegelijk de trap opkwam en daarna met energieke one-liners de vragen beantwoordde, toonde hij zich in elk geval een geduchte presidentskandidaat.

“Er wordt ons telkens weer een gouden toekomst beloofd. Eerst was het communisme, nu is het democratie. Maar beide zijn als de horizon: je loopt ernaartoe maar je komt er nooit”, zei de 45-jarige generaal buiten dienst.

Dat was een van zijn langste zinnen bij de presentatie van die nieuwe beweging voor het welzijn van militairen. De beweging wordt deel van de almaar uitdijende groep organisaties die Lebed aan stemmen moeten helpen.

Op de vraag waar hij het door hem gewenste extra geld voor de strijdmacht vandaan zou halen, antwoordde de ex-militair op typerende wijze: “Ik zou u aanraden niet het geld in andermans zakken te tellen.” Volgende vraag.

Rusland houdt in december parlementsverkiezingen en een halfjaar later presidentsverkiezingen. Aleksandr Lebed is de populariteitslijsten binnengekomen in de top-3. Zijn imago is dat van een 'sterke man' die orde op zaken kan stellen, iets wat de meeste Russen hard nodig vinden.

Zijn programma is veel minder duidelijk, maar het zal de meeste Westerlingen alarmeren. Lebed heeft zich uitgelaten over het terugdraaien van “oneerlijke privatiseringen” en over een “Derde Wereldoorlog” als de NAVO zich uitbreidt. Officieel is de generaal alleen kandidaat voor een parlementszetel, maar hij heeft laten doorschemeren na een succes in december ook het pluche van het Kremlin te willen bereiken.

De andere pretendenten zijn al langer bekend. De communist Zjoeganov, wiens partij in de peilingen voor december bovenaan staat, heeft echter weinig persoonlijke uitstraling.

De nationalist Zjirinovski, die bij de vorige parlementsverkiezingen zo verrassend scoorde, slaat sindsdien zo wild om zich heen dat kiezers ervoor kunnen terugschrikken hem de enorme macht van het presidentschap te geven.

De liberaal Javlinski oogt eeuwig jong en ontbeert bestuurservaring. Dan zijn er nog president Jeltsin en premier Tsjernomyrdin, maar die worden verantwoordelijk gehouden voor de chaos waarin Rusland nu verkeert.

Nee, dan Lebed. Hij spreekt voor iedereen begrijpelijke taal met een stemgeluid zo zwaar dat het wel eens wordt vergeleken met artillerievuur.

Dat klinkt heel anders dan Zjoeganov of Javlinski. Hij heeft geen buitenhuis, geen Mercedes en geldt in dit van corruptie vergeven land als onkreukbaar. Dit in tegenstelling tot Jeltsin en Tsjernomyrdin. Hij is geen wildeman en maakt geen rare grappen, zoals Zjirinovski. Niemand zou het durven Aleksandr Lebed niet serieus te nemen.

Pag.5: Beroepssoldaat, amateurpoliticus, op weg naar de top

De oud-bokser en Afghanistan-veteraan Lebed is vooral bekend geworden als commandant van het veertiende leger. Dat kwam in 1992 bij een burgeroorlog in de voormalige Sovjet-republiek Moldavië de Russisch-sprekende minderheid te hulp en herstelde de orde. Als commandant werd Lebed op handen gedragen door zijn troepen. En toen minister van defensie Gratsjov afgelopen zomer na ruzie met Lebed een opvolger benoemde, gingen er honderden vrouwen op de landingsbaan liggen uit protest tegen diens komst.

Sindsdien heeft de militair zich ook laten zien als een politiek strateeg. Hij heeft zich aangesloten bij een bestaande politieke beweging, De Unie van Russische Gemeenschappen, die zich inzet voor de Russen in de voormalige Sovjet-republieken maar die verder weinig bekend is en dus weinig vijanden heeft. De beweging wordt geleid door een bureaucraat die zelf in Moskou iedereen kent maar die door niemand wordt herkend en daarom zelf ongeschikt is als kandidaat. Deze man, Joeri Skokov, ex-secretaris van president Jeltsins veiligheidsraad, is betrokken geweest bij de oprichting van verscheidene banken en lijkt toegang te hebben tot campagnegelden.

Vervolgens is Lebed begonnen nuttige medestanders om zich heen te verzamelen. Eén van hen is Sergej Glazijev, een econoom die nog deel heeft uitgemaakt van de eerste hervormingsgezinde regering van Jegor Gajdar en wiens deskundigheid alom wordt erkend. En gisteren zat ineens ook Aleksandr Goesov naast Lebed op het podium, de commandant van de anti-terreureenheid Alfa die afgelopen weekeinde nog korte metten maakte met een terrorist die bij het Rode Plein een bus toeristen gegijzeld hield.

Zijn programma voor het land, als het al gereed is, houdt Lebed nog zorgvuldig geheim. Over de oorlog in Tsjetsjenië zei hij gisteren eenvoudig dat die moet worden opgelost, niet hoe. “Wij hebben een plan”, antwoordde hij op de vraag hoe hij de treurige toestand van de krijgsmacht wil verbeteren. Op de vraag wat hij denkt te doen aan de problemen in de landbouw zei hij dat de persconferentie niet over de landbouw ging. Over de economie “volgen nog nadere mededelingen”.

Tegelijkertijd wekt Lebed de indruk, en bij sommigen wellicht het vertrouwen, dat de problemen van Rusland wel zijn op te lossen. “We hebben een rijk land. Het geld is er, de mankracht is er, alles is er”, onderstreepte hij. Zijn toon is de zelfverzekerde toon van een man die gewend is dat zijn orders worden uitgevoerd. Van hem ook geen aankondigingen dat de huidige machthebbers in de gevangenis zullen worden gestopt, zoals radicalere kandidaten met minder bestuurservaring wel doen. “Ik ben bereid hem in vrede te laten gaan. Hij mag vissen en aardbeien kweken”, zei Lebed vorige week minzaam. Dat ging over Boris Jeltsin, de Russische president.

Het uitgangspunt van van Lebeds programma is wel bekend: alleen een autoritair bewind kan orde en gerechtigheid herstellen. “In beschaafde landen kan het leger zich buiten de politiek houden, maar wij kunnen helaas niet tot de beschaafde landen worden gerekend”, zei hij in een vraaggesprek. “We zijn veroordeeld in een authoritaire staat te leven todat echte democratie, niet te verwarren met de huidige anarchie, kan worden ingevoerd.” Hij voegde eraan toe dat hij niet verwacht dat moment zelf nog mee te maken.

Lebed heeft de Chileense ex-dictator Pinochet eens als voorbeeld genoemd, recentelijk is hij overgestapt naar een meer gerespecteerde generaal die president werd, Charles de Gaulle. Maar in de Angelsaksische pers wordt Lebed wel vergeleken met nog een andere generaal die mogelijk een gooi doet naar het presidentschap van zijn land, de zwarte Amerikaan Colin Powell. Lebed heeft net als Powell zojuist zijn autobiografie uitgebracht (getiteld Ik voel pijn voor de grootmacht), eveneens met een vaderlandslievende boodschap en eveneens tot grote opwinding leidend in de media. Anders dan Powell, die als voorzitter van de verenigde chefs van staven en als nationaal veiligheidsadviseur van de regeringen-Reagan en -Bush de landspolitiek van binnenuit kent, is Lebed in dit opzicht een relatieve amateur - al kan dat in Rusland met zijn anti-politieke atmosfeer aanvankelijk juist een voordeel blijken te zijn.

In Rusland zijn er bovendien behalve Lebed nog meer dan twintig generaals die zich als kandidaat voor de parlementsverkiezingen hebben gemeld. Er zijn tal van patriottistische bewegingen met namen als Grootmacht en Ons Vaderland. En er is ook nog de communistische partij, die onlangs bij regionale verkiezingen in Wolgograd twintig van de 24 beschikbare zetels won, en die zich bereid heeft verklaard met Lebed een coalitie te vormen. “In Rusland is alles mogelijk”, zei Lebed daarover gisteren zelf.

Eén en ander heeft Jegor Gajdar, de Westers georiënteerde ex-premier, ertoe gebracht de alarmbel te luiden. “Er bestaat de rare illusie dat we een punt zijn gepasseerd waarna er geen weg meer terug is. Als één van de architecten van de hervormingen moet ik helaas waarschuwen dat die volledig kunnen worden teruggedraaid”, zei hij vorige week. “Daarvoor zijn heus geen dramatische stappen nodig.”

Als een regering van communisten en nationalisten zijn verkiezingsbelofte zouden willen nakomen, aldus Gajdar, zou ze meer en meer geld moeten drukken. Daardoor wordt de inflatie aangewakkerd, met chaos als mogelijk gevolg. “Kijk maar naar de geschiedenis van de Nieuwe Economische Politiek”, voegde hij toe, in een verwijzing naar het begin van de jaren twintig waarin de jonge Sovjet-Unie door korte periode van economische hervormingen doormaakte die vervolgens door Stalin de kop werden ingedrukt.

“Het is enorm naïef onze communistische partij te vergelijken met de hervormde communistische parijen in Oost-Europa”, waarschuwde de liberaal, die al heeft gezegd blij te zijn als zijn partij in december de vereiste vijf procent haalt. “Bij ons verandert het niet van rood naar roze, maar van rood naar bruin.”

    • Hans Nijenhuis