Digitale brokken

Naarmate er meer techniek in steeds kleinere doosjes past, worden computers steeds bedrieglijker, steeds moeilijker om mee om te gaan.

Ouderwetse apparaten straalden de kracht uit die ze bezaten: het waren grote, zware en lawaaiige dingen. De stoomwals is er het archetype van. Daar moest je mee oppassen, dat zag je zo! Maar moderne micro-elektronica lijkt, als het al zichtbaar aanwezig is, vaak nergens op. Het verraadt meestal niets van de kracht en de macht die er in geconcentreerd is, tot je er als systeemontwerper of gebruiker plotseling mee geconfronteerd wordt en dan is het vaak al te laat. Het gevolg is onder meer een eindeloze reeks bizarre ongelukken. Een treurig voorval vond in het voorjaar van 1994 plaats in Edinburgh. In een kantoorgebouw brak 's nachts brand uit. Het duurde een tijdje voor die ontdekt werd, maar toen zat de nachtwaker al als een rat in de val. Hij was nog nietsvermoedend in een lift gestapt, en bleek daar niet meer uit te kunnen. De deur moest automatisch opengaan als er een identiteitskaart door de sleuf van zo'n pin-lezer in de wand gehaald werd, maar omdat de kabel tussen het liftsysteem en de centrale beveiligingscomputer net was doorgebrand, werkte dat niet. De noodprocedure die bij brand automatisch de liftdeur had moeten ontgrendelen, trad om diezelfde reden niet in werking. Een andere mogelijkheid om de deuren te openen was er niet, ook niet van buitenaf, en de nachtwaker kwam jammerlijk om het leven. Hadden de systeemontwerpers de tijd genomen (of gekregen) om wat meer over ongebruikelijke situaties na te denken, dan was zoiets makkelijk te voorkomen geweest. Het is zoals Einstein zei: 'Fantasie is belangrijker dan feiten.' Maar de verleidelijke feiten van het betrouwbare, door en door geteste computersysteem doen het belang van de fantasie over ongewone samenlopen van omstandigheden nogal eens vergeten. Airbus is een concern dat nogal wat last lijkt te hebben van een overmaat van vertrouwen in computerisering, ten koste van de rol van de mens. Op 15 maart van dit jaar was de bemanning van een A340 zojuist aan de laatste fase van een landing op het Londense vliegveld Gatwick begonnen, toen hun beeldschermen plotseling wegvielen, waarna uitsluitend de vriendelijke mededeling 'Please wait...'verscheen. Ietwat zenuwachtig probeerde de piloot de koers naar links te corrigeren, bij een dalingshoek van 3ß8, maar het toestel besloot op eigen houtje naar rechts te draaien en drie maal zo steil omlaag te duiken. Daarop schakelde de bemanning de automatische besturing geheel uit, en zette het toestel met de hand veilig aan de grond. De bemanning van een in april 1994 op het Japanse vliegveld Nagoya landende A300 was minder gelukkig. Ook daar waren problemen met de automatische besturing, die niet optimaal functioneerde en ook nu weer zijn eigen gang ging, tegen de instructies van de piloten in. Ditmaal reageerde de bemanning, kennelijk in verwarring door het eigengereide gedrag van het toestel, niet adequaat genoeg, met 264 doden tot gevolg. Bij de Airbus die een paar jaar geleden tijdens een testvlucht bij Mulhouse neerstortte, waarbij de bemanning om het leven kwam, speelde ook al een eigenzinnig besturingssysteem een rol. Onder normale omstandigheden werken zulke systemen fantastisch, nauwkeuriger en betrouwbaarder dan een menselijke piloot. Maar als er omstandigheden ontstaan die buiten de specificaties van de programmatuur liggen of niet eerder getest zijn, kan zo'n systeem reageren als een kip zonder kop, met desastreuze gevolgen. Toch is het vertrouwen van de ontwerpers in hun computers zo groot dat in elk geval in de A-320 geen eenvoudige knop zit waarmee je de automatische besturing in één klap kunt uitzetten. Als dan de automaat laag bij de grond een verkeerde beslissing neemt, kun je het uiteraard wel schudden. Een compleet mysterieus ongeluk gebeurde rond die tijd ook al in Japan, toen een testpiloot van de luchtmacht plotseling onvrijwillig per schietstoel verwijderd werd uit het trainingstoestel dat hij bestuurde. De man landde veilig in zee, en de tweede piloot zette het toestel heelhuids aan de grond, maar waaróm de schietstoel ineens afging, bleef een raadsel. Maar ook gewoon op de grond kan het soms raar lopen. Anderhalf jaar geleden kwam een man in New Mexico met een gehuurde Buick Century op een stille weg tijdens een verlate sneeuwstorm terecht in een sneeuwhoop. Hij stapte uit om te kijken hoe hij er het beste weer uit kon komen, maar liet de motor lopen. De deur die hij achter zich dichtsloeg viel automatisch in het slot: de Buick was toegerust meteen systeem dat 'for your safety' automatisch de deuren vergrendelde als het contact aanstond. Gelukkig werd hij op tijd door een passant opgepikt en naar een garage gebracht (waarna de garagist tot zijn woede de wagen met een ijzerdraadje binnen dertig seconden openpriegelde). Alweer een systeem dat werkt op te simpele veronderstellingen van wat in de praktijk het geval zou kunnen zijn. En dan heb je natuurlijk altijd nog de mens die nog dommer is dan zijn apparaten. Zoals de man die bij zijn leverancier klaagde over de UPS die hij aangeschaft had. Een UPS is een uninterruptable power supply, een soort noodaggregaat dat zorgt dat als de stroom uitvalt de computer toch gewoon blijft doorwerken. Het werkte prima, tot de man op een dag een knopje op de UPS zag zitten, en daar maar eens op drukte. En jawel hoor, weg stroom, weg gegevens. 'Hoezo ononderbreekbaar?' informeerde de koper op hoge toon, waarop de leverancier hem moest uitleggen dat het onoordeelkundig gebruik van de aan/uitknop niet onder de garantiebepalingen viel.

    • Rik Smits