De rehabilitatie van jazz-componist Billy Strayhorn; Een huwelijk met Sir Duke

Jazz-componist Billy Strayhorn stond tijdens zijn leven in de schaduw van Duke Ellington, de bandleider met en voor wie hij 1500 stukken schreef. Zijn onbekende muziek wordt nu door Nederlanders onderzocht, uitgevoerd en op de plaat gezet.

Portait of a silk thread: The Dutch Jazz Orchestra plays the unknown music of Billy Strayhorn. 20/10 BIMhuis Amsterdam. CD: Dutch Jazz 95001 (Inl. 0297-265096)

“Het idee dat Strayhorn, die bebrilde man met 'n zegelring om zijn vingers, alleen maar het hulpje van Duke Ellington was, of in het beste geval zijn alter ego, klopt niet. Uit Strayhorns nalatenschap blijkt dat hij de hand heeft gehad in minstens veertig procent van het repertoire van het Ellington-orkest. Bovendien komen er nu allerlei nieuwe stukken boven water die zijn originaliteit als componist bewijzen.”

Walter van de Leur verricht musicologisch onderzoek in opdracht van de erven Strayhorn in Pittsburg. Het archief van Billy Strayhorn (1915-1967) bestaat onder meer uit vier dikke dozen handbeschreven vellen die bijna dertig jaar onaangeraakt op zolder hebben gelegen. In samenwerking met de Strayhorn-biograaf David Hajdu zoekt Van de Leur uit wie wat schreef en welke versies er van zijn. Terwijl de familie met name is geïnteresseerd in het copyright van Ellington-klassiekers als 'Satin Doll', 'C-jam Blues' en 'Sepia Panorama', stuit Van de Leur op nooit uitgevoerde composities, die het Dutch Jazz Orchestra onder leiding van Jerry van Rooijen ten gehore brengt.

“Het probleem bij de archivering is dat sommige stukken steeds werden gewijzigd, andere namen kregen, of incompleet zijn”, zegt Van de Leur. Strayhorn schreef 1500 stukken vanaf het moment dat hij met Ellington werkte, in 1938, tot aan zijn dood. Dat is dus ongeveer één stuk per week. Van de Leur: “Zijn invloed strekte veel verder dan de successen als 'Take The A Train', 'Lush Life' en 'Chelsea Bridge'. Als je de muziek uit de beginperiode hoort kun je het moment aanwijzen waarop Strayhorn erbij komt. Ook Ellingtons pianospel verandert, het wordt avontuurlijker.”

Strayhorn was meer dan Duke een componist in klassieke zin. Hij experimenteerde met chromatische melodieën, langs elkaar schurende akkoorden en dissonante passages. Van de Leur: “Neem bijvoorbeeld 'Where And When', daar heeft Strayhorn een geweldig Strawinskyaans arrangement van gemaakt.”

Duke Ellington schreef ook veel, maar was vooral bezig zijn orkest gaande te houden, op de van hem bekende charmante maar autoritaire wijze. Over de persoonlijke verhouding tussen de 'intellectuele' Strayhorn en Ellington is veel gespeculeerd. Van de Leur omschrijft haar als een huwelijk - van platonische aard wel te verstaan. Strayhorn was openlijk homoseksueel maar Duke was “zo hetero als maar zijn kon.” Strayhorn stond niet onder contract, wel genoot hij privileges. Ellington betaalde zijn huur en gaf hem een credit card op zijn rekening. De muzikanten in het orkest hadden de nodige strubbelingen met elkaar en met hun leider, maar daar stond Strayhorn buiten. Hij leefde als een prins.

“Toch voelde hij zich zwaar miskend”, zegt Van de Leur. “Ellington streek de eer op, ontving zelfs de hoogste Amerikaanse onderscheidingen. Langzaam maar zeker heeft Strayhorn zich tenslotte de dood in gedronken.” Op zijn 52ste overleed hij in New York aan slokdarmkanker.

In mei is Van de Leur met het Dutch Jazz Orchestra naar Pittsburg gereisd voor de wereldpremière van het Strayhorn-programma tijdens een Ellington-congres. Van de Leur is nog zichtbaar onder de indruk als hij eraan terugdenkt. “Dat was een ongelooflijk concert. De familie Strayhorn, die betaald had voor de overtocht, zat op de eerste rij. Ze konden hun ogen niet drooghouden. Dit Hollandse orkest speelde muziek van oom Billy die ze nog nooit hadden gehoord.”

    • Viktor Frölke