Matthew Barney toont het veranderlijke lichaam

Op zaterdag 21/10 om 16 uur heeft de show van Matthew Barney plaats op de binnenplaats tussen het oude en nieuwe gedeelte van Museum Boymans-van Beuningen in Rotterdam. De tentoonstelling duurt tot 31/12.

ROTTERDAM, 18 OKT. “Hier staat het landschap waarin ik heb vertoefd”, vertelt de jonge, Amerikaanse kunstenaar Matthew Barney. We kijken samen in Museum Boymans-van Beuningen in Rotterdam, dat zaterdag een eerste Barney-overzicht en een spectaculaire Barney-parade presenteert, naar zijn kille sculpturen van harde witte was en vleeskleurig plastic. Trainingsapparaten zijn het, waarmee spelers van 'American football' kracht ontwikkelen in nek en schouders.

Deze bizarre, zelfontworpen en onbruikbare trek-, trap- en duw-installaties hebben steeds afzonderlijke zalen gekregen. Op de grond liggen worstelmatten en een paar plastic halters. Kosten noch moeite heeft Boymans gespaard. Eén 'fitness'-apparaat behoeft zelfs een immense koelinstallatie, temeer omdat het duimendik met vaseline is ingesmeerd. Het is er steenkoud en winderig.

De bronnen van Barney, liggen, zoals vaker in de beeldende kunst, dichter bij huis dan 'kenners' willen doen geloven. Barney is een uitbuiter van zijn vroegere bezigheden als atleet, 'American football'-speler, student medicijnen en fotomodel. Facetten van die verschillende werelden ontmoeten elkaar in zijn sculpturen en hermetische video-verhalen.

“Het lichaam is de biologische locatie van de wil”, vertelt Barney over zijn sculpturen. “In hun creatieve ontwikkeling komen kunstenaars en atleten in biologische en psychologische zin dezelfde obstakels tegen. Ik vertel over die obstakels en de overwinningen die zo'n ontwikkeling te zien geeft, over het zoeken naar een evenwicht tussen de binnen- en buitenwereld, maar ook over de veranderlijkheid van het lichaam door gebruik van anabole steroïden, waardoor het dezelfde veelvormigheid kan aannemen als een sculptuur.”

Een paar jaar geleden verwees Barney in zijn werk nog naar reële figuren zoals zijn 'football'-held Jim Otto (Oakland Raiders), die met een plastic knie nog doorspeelde, en diens theatrale tegenhanger, de escapist Harry Houdini, die zich uit handboeien en dwangbuizen moest bevrijden: ze staan voor de atletische praktijk en de meditatieve geest. In zijn recente, meer sprookjesachtige nemen saters, stewardessen, travestieten en danseressen het heft in handen.

Een van die bijna groteske video's gaat over het seksuele rijpingsproces van een nog geslachtsloos wezen, dwalend op het eiland Man in de Ierse Zee. Waarom eigenlijk dat eiland Man? “Ik kies min of meer toevallig een locatie en dan dient zich van alles aan: op dit eiland worden jaarlijks TT-motorraces gehouden, de blauw-gele vlag van Man interesseerde me en ik ontdekte dat de bewoners bij bepaalde plekken, zoals bruggen, de feeën groeten om onheil te vermijden. Binnenkort ga ik naar de badhuizen van Boedapest. Harry Houdini is in die stad geboren.”

In de eiland-video treedt de filmfan Barney op als een Victoriaanse dandy, die in een wit paviljoentje op het uiteinde van een ellenlange zeepier al tapdansend rond een uitdijend gat in zee stort. Hij kruipt voort over de zanderige zeebodem en via een met veel vaseline toegedekte, akelig smalle schacht zien we hoe hij vergeefs een weg naar buiten of naar binnen zoekt, als een baby die de moederbuik niet kan of wil verlaten.

Intussen gieren op diezelfde video de motoren-met-zijspan door de heuvels, wringt zich een stroperige substantie uit de zakken van de coureurs, en komen her en der androgyne feeën met Micky Mouse-achtige kapsels tevoorschijn om de dandy en de motorrijders te assisteren. De vier horens die een even in de film optredend schaap te zien geeft - deze soort leeft alleen op Man - blijken op Barney's schedel rudimentair aanwezig. Nauwkeurig tast de dandy onder zijn rood geverfde haren naar de aanzetjes van de horens. Heeft hij al een seksuele identiteit? Is hij al 'bepaald'?

“Ik ben geïnteresseerd”, zegt Barney, “in het synchroon lopen van verschillende gebeurtenissen op verschillende locaties; de tapdanser in het paviljoentje op een pier en de gierende motoren in de heuvels op Man, een zoektocht in een lichaam en een verkenning van het eiland. Net als vroeger, tijdens de psychedelische rockconcerten van Pink Floyd, gebeurde er van alles simultaan; muziek en tekst over oorlog, over een overdosis, over de liefde. Je zou in al die personen en die situaties willen kruipen. Dat kan niet in een performance, maar dat kan wèl in een video. Organismen kunnen ontelbare vormen aannemen.”

De bovengenoemde video komt uit de nog onvoltooide Cremaster-serie, genoemd naar de draagspier van de testikels, die de mannelijke genitaliën op prikkels laat reageren. Kennis, die Barney ongetwijfeld tijdens zijn afgebroken arts-opleiding opdeed. In het museum heeft een podium de vorm van twee, immens grote, platte teelballen aangenomen. Na gebruik op die zaterdag-parade, zullen daar de motoren op worden geëxposeerd.

Ook vrouwelijke geslachtsdelen treden sculpturaal in zijn video's op. In Cremaster 1, die in Boymans zijn première beleeft, liggen roomkleurige eileiders op een met druiven overdekte tafel. De scène is opgenomen in een zeppelin-cabine. Onder die mooi gesuggereerde zeppelin ligt een nachtelijk, hel verlicht blauw 'football'-veld. Terwijl, boven in de lucht, vier travestiet-achtige stewardessen zich in een jaren-dertig-ambiance lopen te vervelen, pikt vanonder de tafel, tussen hen in, een wellustig 'blondje' de druiven weg. De patronen waarin ze stiekem de vruchten op de bodem van de zeppelin-cabine rangschikt, worden beneden op het football-veld gedanst door zo'n zestig dames in roze hoepeljurken. Elegante reidansjes en oogstrelende bloemformaties worden op zoetsappige musical-deuntjes ten beste gegeven.

Ja, Barney is het met me eens: deze video biedt meer vermaak dan de vorige afleveringen. Maar over het gedetailleerde domein van zijn fantasie, zijn lichamelijkheid en seksualiteit laat hij de dichte mist van 'zijn visuele taal' hangen: “Ik ben in het mannelijke, het vrouwelijke en het androgyne in gelijke mate geïnteresseerd. Daar zijn nogal wat misvattingen over. Jammer, want het inhoudelijke verhaal wordt daardoor onderbelicht: een vervolgverhaal, een zelfonderzoek, zoals u wilt, dat nog lang niet ten einde is, dat vooralsnog geen oplossing in zich draagt, en dat ikzelf pas later helemaal zal kunnen overzien en begrijpen.”

    • Marianne Vermeijden