Incest als onderwerp van een talkshow

Moest dat nou - die uitzending gisteravond van NCRV's Rondom Tien over incest met de licht pathetische titel: Heb je dan echt niets gemerkt, mama?

Ook in NCRV-kringen zullen heel wat wenkbrauwen omhoog zijn gegaan tijdens deze openhartige uitzending, al was het maar omdat er soms noodgedwongen een jargon werd gehanteerd waar je de dominee zelden op zult betrappen. Zo werd volgens mij voor de eerste keer in de geschiedenis van de NCRV een zin uitgezonden als: “De afschuwelijke smaak van de kwakjes van mijn vader in mijn mond zal ik nooit vergeten.”

Voor wie het niet gezien heeft: in deze uitzending ging het om vijf vrouwen (drie zaten er in de studio) die in hun jeugd door vader, stiefvader of grootvader misbruikt waren. De moeders hadden er niets van gemerkt, of beweerden dat. Het was een goede beslissing van de makers om zich juist op de rol van de moeders te richten, want dat is vaak het grootste mysterie in deze zaken.

Neem het geval van Francis, op haar tiende misbruikt door haar stiefvader. Francis, in grote psychische problemen, werd elders gefilmd, maar haar moeder zat in de studio en vertelde dat ze haar dochter onmiddellijk geloofde toen ze de kwestie vorig jaar op haar verjaardag (!) onthulde. “Ik ken mijn dochter heel goed, ik heb nooit getwijfeld aan haar woord”, sprak de moeder. Maar als ze haar dochter zo goed kende, waarom had ze dan nooit eerder iets gemerkt? Het bleef een onbeantwoorde vraag.

Een andere vrouw, Gijsje, vertelde: “Mijn moeder pakte de signalen niet op, ook al klaagde ik dat vader altijd op mijn slaapkamer kwam als ik me uitkleedde.” Ook Linda had een dergelijke ervaring, haar moeder had uiteindelijk voor haar man gekozen: “Ik bleef bij hem omdat ik veel van hem houd.”

Gijsje en Linda leken het meest verbitterd, misschien juist wel (als ik even de amateur-psychiater mag spelen) omdat ze een dubbel trauma aan hun jeugd hadden overgehouden: de herinneringen aan het misbruik door de vader, gevolgd door het verraad van de moeder. “Ik heb grote eenzaamheid gekend”, zei Gijsje. En Linda: “Dat herken ik, ik heb het zestien jaar geheim gehouden - toen ontplofte ik.”

De andere moeders hadden voor hun dochter gekozen nadat het misbruik was uitgekomen. Er was één moeder die vrijuit leek te gaan omdat ook haar man niets had gemerkt. Het was het aangrijpendste geval van deze uitzending. Deze ouders lieten de grootvader op hun dochtertje passen. “Ik heb nooit iets aan mijn vader gemerkt”, zei de man, “hij was een zogenaamde lieve oude man.”

Na het gebleken misbruik stortte de hele familie in. De man wilde nooit meer iets met zijn vader te maken hebben, en de dochter pleegde later bijna zelfmoord. Op de vraag hoe de familie gereageerd had, zweeg de vader. Alleen die vraag liet hij onbeantwoord, dus ik vrees dat hij niet al teveel steun van de andere familieleden heeft gekregen.

Er bleven in deze uitzending meer vragen onbeantwoord, maar dan om de eenvoudige reden dat ze niet werden gesteld. Hadden de vrouwen bijvoorbeeld aangifte gedaan bij de politie en was het tot een strafvervolging gekomen? Ook werd niet in alle gevallen duidelijk hoe de man precies op de beschuldiging had gereageerd.

Blijft de vraag of de NCRV er verstandig aan deed het probleem van de incest op deze manier - in een talkshow - aan te snijden. Het genre heeft iets verdachts gekregen, vooral door de sensatiezucht in de Amerikaanse talkshows waarvan een groot aantal tegenwoordig ook op de Nederlandse televisie te zien is. Ik zie ze lang niet allemaal, dus misschien heb ik al iets gemist, maar het zou me niets verbazen als we binnenkort bij Ricky Lake of Jerry Springer de eerste necrofielen hun favoriete skelet zien bestijgen (“Wat gaat er door je heen als je de botten hoort rammelen?”).

Die talkshows houden wedloopjes in narigheid en leed, en ook de betere praatprogramma's worden daardoor besmet. Zelfs bij VARA's veelgeprezen - ook door mij - De ronde van Witteman denk ik tegenwoordig wel eens (vooral als ze het zwaarste geval als een soort climax tot het einde bewaren): mag ik even de andere kant opkijken?

Het was mij daarom liever geweest als de NCRV een grondige documentaire over incest had gemaakt. Maar dat neemt niet weg dat het een belangrijk programma was - tactvol geleid door Violet Falkenburg - over een belangrijk probleem. Als regelmatig bezoeker van rechtbanken heb ik ervaren dat incestzaken niet meer uitzonderlijk zijn. Ze halen zelden de krant omdat ze geen nieuwswaarde hebben, maar ze zijn wekelijkse kost voor onze rechters.

Voor dit stukje heb ik nog even een snelle steekproef genomen. Op de rollen van de Amsterdamse, de Utrechtse en de Arnhemse rechtbank staan alleen al deze week in totaal vier gevallen van incest. Daar zit nota bene een echtpaar bij, plus een meneer die drie van zijn kinderen regelmatig zou hebben misbruikt.

Soms blijken zulke beschuldingen vals, maar je maakt bij de rechtbank vaker mee dat de vader het op een of andere manier toegeeft. Ze voegen er alleen meestal aan toe dat het 'minder vaak' gebeurde dan hun dochter beweert. Zo hebben we allemaal onze eigen overlevingsstrategie.