Ook de bonden willen 'Familie-Spoorgevoel'

NS en bonden willen een einde maken aan de arbeidsonrust bij de spoorwegen. De ingrijpende reorganisatie eist een cultuuromslag. Menig NS'er heeft het er moeilijk mee.

DEN HAAG, 17 OKT. De reorganisatie van NS die nu opnieuw tot onrust onder het personeel leidt, begon in 1992. Tot dat jaar hadden NS een structuur waarbij een zeskoppige directie een aantal 'diensten' bestierde, zoals exploitatie en railinfrabeheer.

In het reorganisatieplan 'Sporen naar '96' dat in 1992 verscheen, werd deze opzet vervangen door een opzet waarbij zelfstandige BV's (soms NV's) verantwoordelijk werden voor het economisch resultaat op het gebied van bijvoorbeeld reizigersvervoer, beveiliging en vastgoed. Het ouderwetse, tot in details door de directie geleide bedrijf moest een moderne, decentrale structuur krijgen.

Daarbij is in de eerste plaats onderscheid gemaakt tussen een 'taaksector' en een 'marktsector'. Dit onderscheid was nodig omdat NS na de verzelfstandiging op afstand van de rijksoverheid komen te staan. De taaksector voert taken uit die voor rekening en verantwoordelijkheid van de overheid komen zoals, in de toekomst, het verdelen van de capaciteit over verschillende concurrenten op het spoor. Formeel heeft NS met de drie BV's van de taaksector straks niets meer te maken.

Het economisch rendement voor NS moet komen uit de marktsector. Het gaat daarbij met name om de vier 'business units' Stations BV, NS Vastgoed BV, NS Cargo NV en NS Reizigers, dat nog niet de BV-status heeft en voorlopig onder de paraplu van NS Bedrijven BV ressorteert. De overige BV's zijn ondersteunend. Zij kunnen hun diensten intern, tegen marktprijzen aanbieden, maar mogen er ook mee naar buiten. Zo kan de spoorwegpolitie na een overgangsperiode opdrachten kwijt raken, maar ook nieuwe binnenhalen. Vaak hebben de ondersteunende bedrijfsonderdelen al klanten van buiten NS.

De reorganisatie is nu over de helft. Bij de top van NS is men er niet ontevreden over. Alle bedrijfsonderdelen hebben hun eigen 'businessplan' en rentabiliteitsdoelstellingen op papier staan. Van de 4.800 af te stoten arbeidsplaatsen (op 28.000) is meer dan de helft weg. Er is nog niemand gedwongen ontslagen, maar dat komt ook doordat een speciale organisatie voor elke getroffene gedurende drie jaar zoekt naar vervangend werk. Die drie jaar zijn nog niet om. Verder heeft de reorganisatie de steun van de bonden, zoals gisteren nog eens werd onderstreept. Er is dan ook een goudgerand sociaal plan.

Het grote probleem voor zowel NS als bonden is de 'cultuuromslag' die nu van het personeel wordt gevraagd. Het personeel moet klantvriendelijker worden binnen een veranderende structuur, waarvan de gemiddelde NS'er niet zeker weet wat die voor hem in petto heeft. Het duizelt niet alleen de buitenstaander, maar ook menig NS'er als hij verneemt dat NS Reizigers moet onderhandelen met NS Vastgoed BV over het reserveren van perronruimte. Of dat er, zoals bij de spoorwegpolitie, over werkcontracten moet worden gesteggeld. De onrust van de laatste weken broeit dan ook al veel langer. Vorig jaar zorgde diezelfde onrust voor een staking die het treinverkeer enkele dagen platlegde.

Die staking begon 'wild', als gevolg van een blunder van de directeur van NS Reizigers, die het tempo van de reorganisatie binnen zijn 'business unit' wilde opvoeren. Voor de bonden gold dat zij de actiebereidheid van hun achterban hadden onderschat. Dat lijkt nu opnieuw te zijn gebeurd. Geen van de bonden had een turbulent najaar verwacht, maar het personeel was niet meer in toom te houden toen de vertragingen weer toenamen, de loketten op zo'n tachtig kleine stations dicht bleken te moeten en de spoorwegpolitie nog steeds geen contract op zak had. “Het was de Wet van Murphy”, verzuchtte gisteren een vakbondsbestuurder.

De komende weken gaan NS-top en bonden zich onder meer buigen over de vraag of de reorganisatie langzamer kan worden uitgevoerd. Dat zal nog moeilijk worden. De concurrerende binnenschippers en het wegvervoer bijvoorbeeld, wachten niet op de reorganisatie bij NS Cargo NV. Misschien dat het sluiten van de loketten op de kleine stations kan worden uitgesteld, maar eens moet het er toch van komen. Hoe dan ook kost uitstel geld. PvdA en D66 zijn bereid de verzelfstandiging over meer jaren uit te smeren, maar alleen, aldus de PvdA, als NS een beter produkt leveren.

Voorlopig lijken NS en bonden van zins er samen uit te komen, in een soort 'weekeinde op de hei'. Intussen zullen de bonden proberen het personeel zo ver te krijgen dat het afziet van spontane, tegen de reorganisatie gerichte acties. Want in plaats van nog meer escalatie binnen het kwetsbare bedrijf, willen ook de bonden niets liever dan een terugkeer van het 'Familie-Spoorgevoel' onder het personeel.