'Meeste Russen spreekt het goede nieuws niet aan'

De afgelopen weken verschenen er optimistische berichten over de Russische economie, terwijl de kiezers zich juist tegen de economische hervormingen lijken te keren. Hoe is de situatie in Rusland, bijna vier jaar na het begin van de hervormingen? Een vraaggesprek met Michael Emerson, sinds 1991 vertegenwoordiger van de Europese Commissie in Moskou. “Voor de econoom die naar grafieken kijkt zijn er tekenen dat de economie zich in de juiste richting ontwikkelt. Maar mensen met een slecht betaalde overheidsbaan of zonder werk spreekt het goede nieuws niet zo aan.”

De herfst is een speciaal jaargetijde in Rusland. Twee jaar geleden liep in oktober een conflict tussen president en parlement uit op een korte burgeroorlog. Vorig jaar verloor de roebel op één oktoberdag een kwart van zijn waarde ten opzichte van de dollar. In de herfst loopt de inflatie op als de overheid de boeren uitbetaalt voor hun oogsten en aan het hoge noorden subsidies verstrekt ter voorbereiding op de winter. De herfst is in Rusland, kortom, meer nog dan elders de tijd voor sombere bespiegelingen. Maar het najaar van 1995 verloopt tot nu toe anders. Er klinkt optimisme over de Russische economie.

“Het belangrijkste nieuws uit Rusland is goed nieuws: een voortgaande vermindering van de inflatie, een stabiele wisselkoers en het begin van een herstel van de industriële produktie”, zei eind vorige maand Richard Layard, een in Moskou gestationeerde hoogleraar van de London School of Economics. De Russische economie zal zich dit jaar stabiliseren en kan als het huidige beleid wordt voortgezet volgend jaar met tien procent groeien, zo voorspelde de OECD in een recent verschenen rapport. “Zelfs de meest onverzoenlijke tegenstanders moeten erkennen dat de regering haar belofte is nagekomen”, constateerde Anatoli Tsjoebais, de vice-premier die de economische hervormingen leidt.

Het toenemende optimisme wordt vooral gebaseerd op cijfers over gestaag dalende inflatie en een zich stabiliserende industriële produktie. De prijzen stegen in januari van dit jaar nog met 17,8 procent per maand, in september was dit verminderd tot 4,5 procent per maand. De regering bestrijdt de inflatie vooral door op onorthodoxe manier te bezuinigen: ze komt financiële verplichtingen niet na en betaalt ambtenaren geen of een heel laag salaris. Maar de teruggang in de industriële produktie, die eind vorig jaar nog maar de helft bedroeg van die van 1991, lijkt tot staan te zijn gebracht en de dienstensector is groeiende, zij het vooral in Moskou en St. Petersburg.

De bevolking toont zich niet onder de indruk. Volgens een recent gepubliceerd opinieonderzoek verwacht slechts twintig procent van de ondervraagden dat het de komende twee à drie jaar beter zal gaan met de economie. Veertig procent meent dat het alleen maar slechter zal worden. Meer dan vijftig procent van de ondervraagden sprak zich uit voor herinvoering van staatscontrole over de economie. Bij regionale verkiezingen in Wolgograd haalde de communistische partij onlangs twintig van de 24 beschikbare zetels. Over twee maanden worden parlementsverkiezingen gehouden.

Al met al is het niet eenvoudig een eensluidend beeld te krijgen van het resultaat van de economische hervormingen tot nu toe. De Brit Michael Emerson (55), hoofd van de delegatie van de Commissie van de Europese Commissie in Moskou, heeft het de afgelopen vijf jaar allemaal waargenomen. Kort voor hij definitief terugkeert naar Brussel maakt hij de balans op.

Gaat het nu beter of slechter met de economie?

“Het is absoluut duidelijk dat het beter gaat. Maar een verandering van het ene economische systeem naar het andere kan niet zonder problemen verlopen. Van de ene dag op de andere is meer dan de helft van de Russische economie buiten gebruik geraakt doordat er geen militare orders meer kwamen. Bij het zoeken naar andere activiteiten boeken sommige bedrijven enig succes, maar de meeste hebben nog steeds grote problemen. Herstructurering is een zaak van de lange termijn. En hoewel de diepste recessie nu voorbij lijkt en er elementen van groei zijn, moeten de ontberingen die met dit proces gepaard gaan niet worden onderschat.

“Neem alleen al de werkloosheid. Er is enige verwarring of er in Rusland nu veel of weinig werkloosheid is. Volgens het meest aangehaalde officiële cijfer bedraagt de werkloosheid 2,5 procent. Dat betreft geregistreerde werklozen, geregistreerd bij instanties die in het geheel niet berekend zijn op hun taak, voor werkloosheidsuitkeringen die zo laag zijn dat ze voor de meeste mensen geen nut hebben. Dit cijfer betekent dus helemaal niets.

“Als de verborgen werkloosheid wordt meegeteld, dus de mensen die wel werken maar niet worden betaald en de mensen die gedwongen met onbetaald verlof zijn, dan bedraagt de werkloosheid in Rusland twintig procent. En dat is het gemiddelde. In industriesteden als Vladimir en Ivanovo bedragen werkloosheid en verborgen werkloosheid samen wel vijftig procent. Dat cijfer geeft misschien een beetje de schaal aan van wat er gaande is.

“Tegelijkertijd zijn er sectoren die duidelijk zeer dynamisch groeien: het bankwezen, de handel, onroerend goed. Er is een indrukwekkende verschuiving van menskracht van industrie naar de dienstensector, en dat is precies wat men zich kan wensen in een economie die zo vervormd was ten gunste van de militaire produktie. Kortom, het proces is gaande, maar het is nog lang niet ver genoeg om te voorkomen dat veel mensen ontberingen lijden.”

Hoe ernstig zijn die ontberingen? Er wordt nauwelijks gedemonstreerd, er zijn geen rellen.

“Er zijn geen rellen of demonstraties, maar dat heeft waarschijnlijk te maken met de Russische geschiedenis, waarin de bevolking altijd veel heeft geleden, en met het zeer geringe vertrouwen in politieke processen. Bij de komende verkiezingen moeten we echter nog maar afwachten naar wie de bevolking blijkt te luisteren. Naar de Westers georiënteerde democraten die zeggen dat we met de hervormingen op het goede spoor zitten of naar de communisten en nationalisten die zeggen dat het economische beleid het volk rampspoed heeft gebracht. Het lijkt erop dat die laatsten veel stemmen gaan halen. Of wij in het Westen denken dat dat een goed oordeel is van de Russische bevolking is een andere zaak. Maar op dit moment is dat wel wat lijkt te gaan gebeuren.”

De in het Westen gerespecteerde vice-premier Anatoli Tsjoebais komt toch met mooie cijfers over de ontwikkeling van de economie.

“Natuurlijk, de macro-economische statistieken zien er goed uit. De inflatie daalt sterk, de stabilisatie-strategie lijkt te werken, de economische activiteit neemt toe. Voor de econoom die naar grafieken kijkt zijn dit tekenen dat de economie zich in de juiste richting ontwikkelt. Maar mensen met een pensioen, met een slecht betaalde overheidsbaan of werklozen spreekt het goede nieuws nog niet zo aan.”

De privatisering van staatsbedrijven wordt vaak het grootste succes van de economische hervormingen genoemd. Critici daarentegen menen dat het zittende management zich de bedrijven heeft toegeëigend en dat er verder weinig is veranderd.

“Eerst het fundamentele aspect. De privatisering in Rusland verloopt waarschijnlijk op grotere schaal dan ooit eerder in de wereldgeschiedenis. De eerste fase was een massale verdeling van aandelen onder de bevolking. Alle werknemers hebben aandelen gekregen in hun bedrijf. Dat is een belangrijk antwoord op de kritiek. Nu zijn we bij fase twee beland, waarin aandelenbezit door mensen van buiten het eigenlijke bedrijf wordt aangemoedigd, wat nodig is om kapitaal binnen te brengen en onafhankelijk management te stimuleren in bedrijven die anders in wezen coöperaties zijn van managers en arbeiders. Dat proces van het openmaken van de geprivatiseerde bedrijven verkeert nog maar in een pril stadium.

“De kritiek vestigt wel de aandacht op het feit dat veel Russische bedrijven worden bestuurd op gesloten en mysterieuze wijze, waarbij volop ruimte is voor misbruik door mensen die inside-informatie hebben. We zijn hier nu eenmaal in Rusland, niet in Nederland of Groot-Brittannië. De boeken van al die geprivatiseerde bedrijven worden nog niet gecontroleerd volgens internationale normen. Hun financiën en management zijn niet zo transparant als bij ons. Rusland is een land vol misdaad en corruptie en dat beïnvloedt het functioneren van geprivatiseerde bedrijven.”

Kortom?

“Ik ben overtuigd van het nut van privatisering, ook voor Rusland. Maar we moeten erkennen dat er problemen voortkomen uit het feit dat Rusland een wetteloze maatschappij is. Het kost tijd om normale normen voor het zakendoen te ontwikkelen. Tot het zover is geldt de wet van de jungle. Deze jungle produceert enkele indrukwekkende resultaten, maar ook een enorme ongelijkheid tussen mensen met geld en mensen die van een heel laag salaris moeten rondkomen.”

Ondernemers klagen vaak over de onbegrijpelijke procedures en bepalingen van de Russische overheid. In hoeverre vormt de eigen overheid een belemmering voor de economische ontwikkeling?

“Het zakenleven wordt belemmerd door een mix van problemen die voortkomen uit het gedrag van de overheid en de georganiseerde misdaad. De problemen van de kant van de overheid zijn nog steeds zeer ernstig. Het eigendomsrecht is een puinhoop. Het belastingsysteem werkt niet. Belastingen zijn onevenredig zwaar, belastingen zijn te ontduiken. Het is willekeurig en onvoorspelbaar en dat levert een groot probleem op voor zowel Westerse als Russische ondernemingen. Het gevolg is dat de risico's van het ondernemen in Rusland groot zijn. Dat maakt dat voor potentiële investeerders het verwachte rendement hoog moet zijn, anders investeren ze niet. Dit betekent dus dat er minder geïnvesteerd wordt.

“Rusland heeft nog zulke onvoorstelbare natuurlijke rijkdommen en een zo grote omvang dat het niettemin belangstelling van het zakenleven trekt. Maar niet echt veel. Als je kijkt naar hoeveel kapitaal er in China wordt geïnvesteerd, dat is tien keer zoveel. Terwijl Rusland op de rand van Europa ligt en een massale investerings 'boom' zou kunnen beleven.”

En een hoe grote belemmering is de georganiseerde misdaad?

“De misdaad is beslist een grote belemmering voor de ontwikkeling van de markteconomie. Misdaadorganisaties eisen van alle zakelijke transacties hun deel. De mafia is het enige belastingstelsel dat werkt, helaas. Banken kunnen niet met elkaar concurreren om cliënten te winnen, ze kunnen geen uitstaande leningen terugvorderen, allemaal uit angst dat de president van de bank zal worden vermoord. En vijftig van hen zíjn er dit jaar al vermoord. Dat is slechts één verdrietige illustratie van hoe belangrijk de misdaad hier is.”

In hoeverre zal een communistisch-nationalistische overwinning bij de parlementsverkiezingen van 17 december de voortgang van de economische hervormingen beïnvloeden? Er zijn zakenmensen die zeggen dat de kleur van 's lands politici niet echt belangrijk is omdat de economie vooral zichzelf hervormt.

“De parlementsverkiezingen kunnen worden beschouwd als eerste ronde van de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Het is duidelijk dat de macht van de president onder de grondwet zo groot is dat het resultaat van de parlementsverkiezingen niet meteen hoeft te leiden tot koerswijzigingen. Maar als de nu verwachte resultaten zich herhalen bij de presidentsverkiezingen, dan is het van fundamenteel belang. De verkiezingen zullen de bedrijfsresultaten misschien niet al in februari volgend jaar beïnvloeden, maar wel in februari van het jaar daarna.”

Is het mogelijk 'de klok terug te draaien' en de controle van de staat over de economie te herstellen?

“Het is mogelijk de klok iets terug te draaien. Maar terugdraaien in de zin van volledig teruggaan naar een commando-economie is volgens mij uitgesloten. Maar je kunt wel denken aan een Latijns-Amerikaans model waarin wordt geweifeld tussen marktoriëntatie en staatscontrole. Wat betreft het scenario van de communisten moet je aan het volgende denken. Ze zullen eerst de huidige situatie intact laten en alleen meer geld geven aan sociale politiek en misschien defensie. Dat moet monetair worden gefinancierd, wat bij vrije prijzen en een vrij inwisselbare munt het risico van een inflatie-explosie met zich meebrengt. Op dat moment zal de communistische regering gedeeltelijke prijscontroles introduceren en mogelijk ook een vaste wisselkoers. Waarschijnlijk zullen ze dan uitvinden dat zij niet de bestuurlijke macht hebben om dit beleid tot in zijn uiterste consequentie uit te voeren. Er zal zich een enorme zwarte markt ontwikkelen, waardoor het een rotzooi wordt. En dit is het echte zwarte scenario. Een regering die op ernstige problemen stuit als ze merkt dat ze de klok niet helemaal kan terugdraaien maar slechts een uurtje. Er kan een chaos ontstaan die vervolgens een politieke reactie oproept.”

Er zijn deelnemers aan de verkiezingen die niet op die chaos willen wachten maar nu al pleiten voor een Chileens of Chinees model, waarbij de democratische hervormingen tijdelijk worden opgeofferd aan een herstel van de economie. Is dat voor Rusland een oplossing?

“Nee, in onze opvatting niet. Natuurlijk is er een debat gaande over de vraag of economische hervormingen en democratisering wel tegelijk kunnen plaatshebben, of dat het een na het ander moet. In China en Chili zien we het model van eerst economische hervormingen en dan misschien democratie later. Dat is een kwestie van politieke voorkeur. Wij in Europa zeggen: democratie is fundamenteel, daar kun je geen compromissen over sluiten.”

Begrijpen 'wij in Europa' voldoende wat er in Rusland gebeurt?

“Rusland is zo groot en belangrijk dat het veel aandacht krijgt in de serieuze pers. Iedereen is geïnteresseerd in wat er hier gebeurt. Van mijn instelling, de Europese Commissie in Brussel, komen elk jaar alleen al zo'n vijfhonderd mensen hier naar toe. We brengen in ons Tacis-programma voor overdracht van 'know how' nog eens duizenden mensen uit de Europese Unie naar projecten in Rusland.

“Maar Rusland is een mysterieus land, zelfs als je hier al lange tijd woont. Het is heel erg moeilijk aan te voelen waar het land heen gaat. Ik ben hier sinds 1991, en er zijn zoveel politieke gebeurtenissen geweest die het gevoel gaven dat de fundamentele politieke richting van het land op het spel stond, terwijl men niet wist wat de afloop zou zijn. Twee coups, de oorlog in Tsjetsjenië, en misschien nog wel tien andere. Dat duidt op een instabiliteit van een buitengewoon hoge orde. Ik geloof dat niemand kan zeggen: ik begrijp waar dit land heen gaat, ik kan zien wat de onderliggende trend is. Dus ik denk dat het probleem niet zozeer een gebrek aan aandacht van het Westen is maar dat Rusland, zelfs voor Russen, buitengewoon moeilijk te doorgronden is.”