Geen schaapjes maar Zwartepieten tellen

Niet volmaakt maar mateloos mooi. Ned.1, 22.41-23.22u. Deel twee wordt op 24 oktober uitgezonden.

“Volgens mij hebben ze een foutje gemaakt”, zegt mevrouw van Unen als zij vertelt over de geboorte van haar zoon Fred. Zij moest haar kind toen een dag 'vasthouden' in haar buik voordat Fred uiteindelijk geboren mocht worden. Door een hevig zuurstofgebrek toen is de 33-jarige Fred van Unen nu verstandelijk gehandicapt.

Fred is één van de hoofdrolspelers in de tweedelige ducumentaire die regisseur Marja Kok maakte over een groep autistische jongens van 20 tot 30 jaar oud. De documentaire Niet volmaakt, maar mateloos mooi is een vervolg op de vorig jaar door de KRO uitgezonden Mevrouw, is u van de hemel. Die documentaire ging over het nachthoofd van De Werf, een woon- en werkcentrum voor geestelijk gehandicapten in Amsterdam-Noord. Nu volgt de camera de vijf bewoners van Klinkerweg 82, een begeleid wonen project van De Werf.

Dat de bewoners autistisch zijn wordt treffend weergegeven door de koptelefoon die Johannes Ritskes steeds draagt. Hij schrikt van geluid maar hij vindt het ook prettig om anderen niet te horen. Als zijn moeder hem bij het afscheid troost, vraagt zij hem zijn koptelefoon af te zetten opdat hij haar tenminste kan horen. Het helpt niet. Er komt pas een einde aan zijn verdriet als hij overschakelt op een nieuwe gedachte: over twaalf daagjes mag hij weer twee nachtjes logeren bij pappie en mamma.

De kracht van Marja Kok ligt in het op waarde schatten van deze zeer afhankelijke jongens met ieder een heel karakteristiek voorkomen. In de film hoor je slechts een enkele keer iemand òver deze verstandelijk gehandicapten praten (namelijk de ouders over hun kinderen). Meestal zijn zij zelf aan het woord of nemen hun begeleiders bij de hand om ergens naartoe te gaan. De vanzelfsprekendheid waarmee dat gefilmd en geregisseerd wordt, geeft aan hoe waardevol het voor deze mensen is om samen 'zelfstandig' op de Klinkerweg te wonen.

De documentaire volgt de jongens van 's morgens heel vroeg tot 's avonds als zij naar bed gaan. De mooiste fragmenten spelen zich af onder de douche of in het bad. Dan is Fred zò ontspannen (één van zijn honderden pieppoppetjes krijgt zelfs teder een zoen), zingt Marcel de sterren van de hemel omdat ook hij van zingen onder de douche houdt en is Johannes terecht heel preuts want waarom moeten de 'heren van de camera' hem in zijn blootje filmen?

Het is heel zonde dat de documentaire in tweeën werd geknipt. Je kent de jongens al aardig na het zien van het eerste deel. Daardoor is in het tweede deel de vaart er een beetje uit als er beelden her-gebruikt worden om de jongens te portretteren. Je weet al van Bert van Bakel dat hij door Amsterdam fietst om brood te halen of om oude kranten weg te brengen. Al leidt dat gefiets wel tot een nieuw hoogtepunt, namelijk het onverwachte bezoek aan zijn vader (“Ja, hij is er!”) en de gastvrije ontvangst die daarop volgt. Bert krijgt van zijn vader een gekookt eitje, twee glaasjes melk, een kopje koffie, nog een beker warme chocolademelk. En Bert? Die stelt zich voor de cameraploeg op als de werkelijke gastheer. Komt u binnen zegt hij met een weids gebaar.

Dat is de kunst van de camera (Onno van der Wal) die de jongens zo op hun gemak stelt dat zij het als een eer ervaren soms even in die camera te mogen kijken en bijvoorbeeld gekke bekken te trekken. Dan zijn zij zich heel goed bewust dat ze gefilmd worden. Het zijn allen goede acteurs want ze genieten ervan om precies dat te doen wat van hen verwacht wordt maar ze voegen er een geheel eigen wereld aan toe. Vooral Bert en Marcel zijn daar een ster is. Marcel heeft een passie voor Sinterklaas en als hij niet kan slapen, zo vertelt hij onder douche, telt hij geen schaapjes maar Zwartepieten - hij komt tot twaalf.