HENRY ROTH 1906-1995; Schrijver van die ene roman

In een ziekenhuis in Albuquerque (New Mexico) is vrijdagavond de Amerikaanse auteur Henry Roth op 89-jarige leeftijd overleden. Roth is de schrijver van één belangrijke roman, Call It Sleep (1934), die algemeen wordt gezien als de klassieke immigrantenroman.

Henry Roth begon op latere leeftijd wederom te schrijven, maar de autobiografische romans A Star Shines Over Mt. Morris Park (1994) en A Diving Rock on the Hudson (1995) maakten minder indruk dan werd verwacht. De romans zijn de eerste twee delen van een zesdelige romancyclus, getiteld Mercy Of A Rude Stream. Hoewel Roth nog altijd prachtig kan vertellen, was de Amerikaanse kritiek maar matig enthousiast over de boeken. Kennelijk bleef Roth nog altijd de schrijver van die ene roman en is hij in de ogen van velen verder vooral interessant om zijn autobiografie.

Roth werd geboren in 1906 in het toenmalige keizerrijk Oostenrijk-Hongarije, in een dorp dat nu deel uitmaakt van de Oekraïne. Hij kwam als tweejarige in New York aan en groeide daar op. Het gezin draaide om zijn driftige vader, die werkte als ober, melkboer en tramconducteur. In Call It Sleep beschreef Roth de aankomst in de Verenigde Staten van een jonge vrouw met haar zoontje. Op de kade wachtte de vader en echtgenoot. Roth heeft altijd erkend dat Call It Sleep zijn eigen verhaal is, al heet de hoofdpersoon in het boek David Schearl. Het verhaal van David houdt op als hij tien is maar dat van Henry Roth moet dan eigenlijk nog beginnen. De jonge Henry Roth was intelligent en kon na de middelbare school naar de universiteit. Daar maakte hij kennis met de tien jaar oudere schrijfster en docent Eda Lou Walton. Hij trok bij haar in en brak met zijn ouderlijk huis. Haar aanmoediging leidde ertoe dat hij zijn roman Call It Sleep schreef. Het werk werd bij publikatie door de kritiek geprezen, maar was geen uitgeverssucces. Roth begon aan een tweede roman (If We Had Bacon), maar vernietigde het manuscript. Hij brak met Eda Lou en ontmoette kort daarna zijn latere vrouw, Muriel Parker. Zij trouwden en kregen twee kinderen. Roth gaf het schrijven eraan en vertrok uit New York. Hij kreeg allerlei baantjes, zoals metaalbewerker, verpleger en uiteindelijk pluimveefokker in Maine.

Omstreeks 1960 werd Call It Sleep herontdekt als een sublieme beschrijving van de immigrantenervaring. Ook de doodgewaande schrijver werd herontdekt en verdiende alsnog aan de herdrukken en vertalingen van zijn boek. Toch was Roth nooit helemaal gelukkig met deze heldenrol. Hij voelde zich namelijk geen schrijver meer en vroeg zich af of hij niet beter stilletjes in Maine had kunnen blijven. Bij het uitbreken van de zesdaagse oorlog in 1967 hervond hij zijn joodse identiteit. Hij toonde zich hartstochtelijk solidair met Israel.

De verbondenheid met zijn wortels gaf Roths schrijverschap weer inhoud. Na aanmoediging van zijn Italiaanse vertaler Mario Materassi kwam een bundel uit met verhalen, Shifting Landscape. In 1979 begon Roth ook aan zijn memoires in romanvorm. Hij schreef drieduizend pagina's en besloot toen dat de roman pas mocht worden gepubliceerd na zijn dood om de personen die erin voorkwamen te beschermen. Enkele jaren later bedacht hij zich echter, mede op aandringen van zijn uitgever. Inmiddels zijn de eerste twee boeken van de zesdelige cyclus Mercy of A Rude Stream verschenen. Volgend jaar komt deel 3 uit, Under Bondage.

Mercy of A Rude Stream, een frase die Roth van Shakespeare leende, gaat door waar Call It Sleep zestig jaar geleden ophield. Terwijl Roths leven vorige week is gestopt, leeft hij voort in zijn boeken. Dat is in dit geval niet zomaar een cliché, want alles wat er na zijn twintigste levensjaar is gebeurd staat beschreven in romans die de komende jaren zullen verschijnen.