Déserts van Varèse voor het eerst verbeeld door Bill Viola; Woestijn met bliksem en water

Déserts van Edgard Varèse/Bill Viola en de Nederlandse premières van City Life en Proverbs van Steve Reich door het Ensemble Modern o.l.v. Peter Eötvös: zaterdag 21/10, Concertgebouw Amsterdam, aanvang 14.00 uur. Televisieversie van Déserts: zondag 22/10, Nederland 3, 00.20 uur.

De eerste uitvoering van Déserts van Edgard Varèse in 1954 in Parijs liep uit op een enorme rel. Voor- en tegenstanders van de componist gingen elkaar te lijf. Critici schamperden over het gemep op koekepannen, de solo's van doorspoelende toiletten en de fanfares voor veewagens die ze in het stuk meenden te horen. Maar voor Igor Strawinsky, die eerder in Parijs een rel veroorzaakte met Le sacre du printemps (1913), behoorde Déserts tot de beste stukken die ooit waren gecomponeerd.

In Déserts wisselde Varèse instrumentale passages af met geluiden uit het dagelijks leven die hij met een bandrecorder vastlegde en elektronisch bewerkte, de zogenaamde Interpolations of Organized Sound. De componist stelde zich in een vraaggesprek met een Amerikaanse krant in 1954 voor dat er ooit een film bij zijn muziek gemaakt zou worden.

Op uitnodiging van het Ensemble Modern heeft de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola aan deze wens van Varèse voldaan. Viola's videofilm gaat zaterdag in het Amsterdamse Concertgebouw in première tijdens de Matinee op de Vrije Zaterdag. Gelijktijdig met de vertoning speelt het Ensemble Modern onder leiding van Peter Eötvös de partituur van Déserts en klinken de elektronische Interpolations uit luidsprekers. Op zondagavond 22 oktober wordt een studioversie van de produktie uitgezonden op Nederland 3.

Bill Viola, van wie deze zomer de multimedia-installatie Stations te zien was in het Van Abbemuseum, maakte voor het eerst beelden bij bestaande muziek. Voor Viola is het luisteren naar geluiden een visuele ervaring. Geluiden roepen ongeziene beelden op, vindt hij, beelden als in gedachten en dromen. Net als Varèse voelt Viola zich aangetrokken tot de woestijnmetafoor waarin het ruige en tijdloze landschap staat voor gevoelens van eenzaamheid en verlatenheid.

De film die Viola maakte bij Déserts is een onderzoek naar het samengaan van twee kunstvormen. Soms is de relatie tussen beeld en geluid heel duidelijk, zoals wanneer Viola beelden van inslaande bliksem combineert met sterke ritmische accenten in het slagwerk. Vaker is de koppeling associatief en lijken film en muziek een eigen leven te leiden. De beelden in de film - onder water drijvende lichamen, brandende vuren aan de horizon, smeulend hout, oranje halogeenlampen bij een parkeerplaats - stemmen alleen op een intuïtief niveau overeen met de logica van de muziek.

De verschillen tussen de instrumentale en elektronische passages zijn bij Viola zo mogelijk nog sterker dan bij Varèse. Voor even maakt de abstracte beeldenwereld plaatst voor een vertraagde scène in een kleine kamer waar een man achter een tafel gaat zitten en een glas water drinkt. Als het glas valt, volgt Viola de langzame beweging van het vallende water dat onmerkbaar overgaat in onderwaterbeelden. De overgang is net zo geleidelijk als Varèse aan het eind van Déserts de elektronische collages laat mengen met de orkestklank.

De beelden van Viola zijn als uit een stomme film, maar ze suggereren wel degelijk hun eigen geluid. Opnames van een brandend huis, smeulend hout en stromend water roepen geluid op dat weliswaar onhoorbaar is, maar toch mengt met de muziek van Varèse. Omgekeerd tasten de elektronische klanken van Varèse Viola's beelden van de man achter de tafel aan. Op zulke momenten vallen oor en oog samen, dan ontstaat een even wonderlijke als zeldzame synthese.

Om de film van Viola in het Amsterdamse Concertgebouw te kunnen laten zien, zal de Grote Zaal worden omgebouwd tot een bioscoop. Een loodzware projector zal in fragmenten op het balkon worden getakeld en daar weer in elkaar gezet. Tegen het orgel achter de musici komt het filmdoek te hangen.

Het concert van zaterdag belooft in meerdere opzichten een multimediagebeurtenis te worden. Van de Amerikaanse componist Steve Reich beleven Proverbs en City Life hun Nederlandse première. In dit laatste werk verwerkte Reich evenals Varèse geluiden uit het dagelijks leven. De stadsgeluiden zijn opgenomen in de muzikale textuur en klinken uit luidsprekers die in de zaal staan opgesteld.

Net als Reich bouwt Viola voort op het werk van avantgardisten als Varèse en hij realiseert zich dat terdege. Er zullen nog genoeg mensen zijn die Déserts ook nu nog een moeilijk stuk vinden, zegt Viola in het korte interview dat aan de televisieversie van zijn film vooraf gaat. “Maar dankzij het zware werk dat zij gedaan hebben, kunnen wij nu experimenteren zonder dat we meteen door het publiek worden afgemaakt.”

    • Peter Peters