De voorlaatste fase

SREBRENICA. Het zou een naam moeten worden in de orde van het Ontzet van Leiden, de slag bij Nieuwpoort, de Tiendaagse Veldtocht en de slag in de Javazee, keerpunten in de vaderlandse geschiedenis. De vier genoemde gebeurtenissen getuigen van overwinning of nederlaag, maar zij hebben hun heroïsch karakter gemeen - heroïek tegen iedere redelijke kansberekening in. Srebrenica valt dus uit de toon, maar dat het een keerpunt is geworden, ook buiten Nederland, in het denken over vredeshandhaving staat buiten kijf.

De detachering van Dutchbat in de Oost-Bosnische moslimconclave, een van de door de VN ingestelde 'safe havens', was betrekkelijk toevallig. Den Haag had een inspanning geleverd om van de partij te kunnen zijn, maar op de stationering van Dutchbat in dit gemakkelijk te isoleren en te overweldigen gebied heeft het waarschijnlijk niet al te veel invloed gehad. Hoe dan ook, er zijn geen bij de VN ingediende bezwaren bekend tegen deze naar militaire maatstaven onmogelijke post. Laconiek aanvaardde de politiek de bijzondere, aan de plaats verbonden risico's. Zelfs de bewapening werd niet aan de omstandigheden aangepast. Integendeel.

Aanvankelijk is het vertrek van Dutchbat uit Srebrenica voorgesteld als onvermijdelijk in het licht van de Servische overmacht die het stadje kwam bezetten. Er werd zelfs officieel een zucht van verlichting geslaakt toen de troepen het veilige Kroatië wisten te bereiken. Daarna raakten de leidinggevenden enigszins in opspraak naar aanleiding van ongelukkige uitlatingen en het in het ongewisse laten van de politiek verantwoordelijken van de wijze waarop afspraken met de Serviërs waren gemaakt over het lot van de in Srebrenica aanwezige moslims. De vraag kon rijzen of er iets te verbergen viel, maar de in de tijd uitgesponnen procedure om daarop het antwoord te vinden deed de kritische belangstelling weer wegebben. Nog onlangs liet minister Voorhoeve weten geen verdere verrassingen te verwachten.

HET VERSLAG in deze krant, afgelopen zaterdag, doet het gerezen beeld van 'er is gedaan wat mogelijk was' en 'ons valt eigenlijk niets te verwijten' wankelen. Hoewel nog veel onduidelijk is, mag worden vastgesteld dat langs de bevelslijnen, die liepen van Zagreb via Sarajevo en Tuzla naar Srebrenica, het nodige aan coördinatie heeft ontbroken. Of de bevelhebbers in Zagreb lijden aan ernstige geheugenzwakte. Of de stafchef van de VN-strijdkrachten in Bosnië heeft op eigen houtje hoog spel gespeeld en verloren. In het etmaal voorafgaande aan de val van Srebrenica werd op zijn gezag het zuidelijk deel van de enclave ontruimd door Dutchbat èn door de daar aanwezige en weer van wapens voorziene moslim-strijders. De ontruiming beoogde de vrije hand te laten aan luchtoperaties door de NAVO die de Servische aanval op de startlijn hadden moeten stoppen. Maar de acties bleven uit en de Serviërs maakten dankbaar gebruik van de vrije toegang tot de stad.

Dat er hoog spel is gespeeld, blijkt uit het feit dat bij de VN-staf in Sarajevo ernstig rekening werd gehouden met de dood van een dertigtal eerder door de Serviërs gegijzelde Nederlandse militairen, zodra de NAVO-luchtmacht in actie zou komen. Maar de verantwoordelijke officier had voor zichzelf een afweging gemaakt tussen deze levens en de levens van de duizenden moslims in de enclave. Voor hem moet de latere verdwijning van en waarschijnlijke moord op duizenden moslim-mannen niet als een verrassing zijn gekomen.

DE VOORNAAMSTE INDRUK die van dit droevige verslag overblijft, is dat de verantwoordelijke VN-functionarissen zich niet alleen weinig hebben aangetrokken van het lot van de bevolking die aan hun bescherming was toevertrouwd, maar ook van het lot van hun eigen blauwhelmen. Als er al een strategie voor noodsituaties was, is die niet toegepast. Den Haag valt te verwijten dat het Nederlandse militairen aan dit onverantwoordelijke gezelschap heeft toevertrouwd en zich vele maanden lang bij een steeds onmogelijker wordende situatie heeft neergelegd. Voorhoeves ingrijpen heeft Nederlandse levens gespaard - en dat verdient waardering - maar het kwam op een moment dat de smadelijke afloop van 'zij, niet zij èn wij' niet meer kon worden voorkomen.

Het 'wij konden niet anders' mag zijn geldigheid hebben gehad voor de laatste fase van Dutchbats aanwezigheid in Srebrenica, maar overtuigt niet wanneer de lange aanloop naar de tragedie in de beoordeling wordt betrokken. Het debat straks in de Kamer zal over meer moeten gaan dan de rapportage van de leden van Dutchbat zelf. Over de wijze van bevelvoering door de VN bijvoorbeeld en over de chronische gelatenheid daartegenover van Den Haag.