Oorlogszuchtige Schisano verliest slag bij Alitalia

ROME, 14 OKT. Over vijfhonderd dagen bestaat Alitalia niet meer, zei Roberto Schisano, de nieuwe managing director van de Italiaanse luchtvaartmaatschappij, op 11 mei 1994. Het schrikbeeld moest de bonden overhalen hun steun te geven aan een ingrijpend saneringsplan. Die tijd is nu voorbij, Alitalia sleept zich nog steeds voort, en het is Schisano die wordt gedwongen het veld te ruimen. De man van de oorlog heeft verloren.

De staatsholding IRI, de eigenaar van Alitalia, heeft het vertrouwen in hem opgezegd. Het probleem is niet de enorme schuldenlast. Schisano wordt de laan uit gestuurd omdat hij niet de stakingsgolf heeft kunnen voorkomen waarmee piloten en cabinepersoneel al een paar maanden het vliegverkeer verstoren. Hij had gekozen voor een frontale confrontatie. In deze oorlog, die is uitgevochten over de hoofden van de geplaagde passagiers, hebben de bonden uiteindelijk gewonnen.

Woensdag heeft Michele Tedeschi, de president van de IRI, Schisano te verstaan gegeven dat hij beter kan opstappen omdat hij niet meer het vertrouwen heeft van het staatsbedrijf. Schisano koos ook hier de confrontatie: hij weigerde zijn ontslag in te dienen. Voor volgende week donderdag is de raad van bestuur van Alitalia bijeengeroepen. Daarop moet Schisano publiekelijk de laan uit worden gestuurd.

Premier Lamberto Dini zal tevreden zijn. Hij heeft de afgelopen maanden hardop geklaagd over de voortdurende problemen bij Alitalia. In zijn ogen heeft Schisano zich onbezonnen hard opgesteld. Dini zelf heeft op twee sleutelmomenten gekozen voor het compromis. De belangrijke hervorming van het pensioenstelsel en de begroting voor volgend jaar zijn beide opgesteld in nauw overleg met de vakbonden - te nauw, klaagt de werkgeversorganisatie Confindustria, die vindt dat Dini zwakke knieën heeft.

Schisano heeft de bonden steeds voorgehouden dat er geen ruimte is voor compromissen. Alitalia verliest per dag een miljard lire, ongeveer één miljoen gulden, waarschuwde hij toen hij zijn herstructureringsplan presenteerde in mei 1994. Dat is nog steeds zo. In de eerste helft van dit jaar heeft Alitalia bijna 200 miljard lire (200 miljoen gulden) verloren. De schuldenlast is met vijfhonderd miljare lire gestegen naar 3,56 biljoen lire. Dat is ongeveer zestien keer het eigen vermogen. Verkoop van de door Alitalia gecontroleerde maatschappij die het vliegveld van Rome exploiteert, moet wat lucht geven, maar het is een eenmalige dosis zuurstof. De financiële situatie is nog steeds dramatisch slecht.

Schisano heeft gegokt op de onontkoombare logica van de kille cijfers. Met deze instelling had hij naam gemaakt bij het computerbedrijf Texas Instruments, waar hij via de Italiaanse vestigingen is opgeklommen naar president voor Europa. Schisano stond te boek als 'een harde', iemand die sneed als hij moest snijden zonder zich direct te bekommeren om de gevolgen. Daarom stelde een headhuntersbureau hem in 1994 voor aan de toenmalige president van de IRI, Romano Prodi, nu de kandidaat-premier van centrum-links.

Maar Schisano heeft onderschat hoe groot bij Alitalia de macht is die de bonden hebben, met name die van de piloten, maar ook die van het cabinepersoneel. Hij schopte tegen het zere been toen hij besloot van de Australische maatschappij Ansett een paar jumbo's te huren, compleet met bemanning. Die werken veel goedkoper, zei Schisano, in de hoop dat de bonden zouden erkennen dat hun arbeidsvoorwaarden beter zijn dan bij veel andere maatschappijen.

Maar de bonden antwoordden met stakingen. Over en weer vlogen de beschuldigingen door de lucht dat het bedrijf kapot werd gemaakt. Heel het voorjaar door hebben de piloten acties gevoerd, uitmondend in een collectieve ziekmelding in juni. Daarna werd een soort bestand getekend: een half jaar geen acties, om af te koelen en in een rustiger klimaat verder te zoeken naar een compromis.

De reizigers hadden daar niet veel aan. De luchtverkeersleiders, die niet onder Alitalia vallen, grepen in de zomer hun kans om hun onvrede te uiten over hun cao. En terwijl de naweeën van de stiptheidsacties van de luchtverkeersleiders nog voortduren, verbrak het cabinepersoneel gisteren de afspraak voor een bestand van een half jaar. De stewards en stewardessen gingen vier uur lang in staking. Zij protesteren tegen enkele concessies die Schisano heeft gedaan om de piloten rustig te houden. Hiermee had de managing director in feite zijn eigen harde lijn doorbroken en de andere bonden duidelijk gemaakt dat ook zij concessies kunnen afdwingen, als ze maar lang genoeg doorgaan.

Dit had het jaar moeten worden van de sanering van Alitalia. Het halfjaarverlies van ongeveer tweehonderd miljoen gulden komt daarom extra hard aan. Schisano heeft deze tegenvallende resultaten voornamelijk toeschreven aan de protestacties. De bonden verwijten Schisano dat hij wil bezuinigen zonder overleg en suggereren dat ze best willen inleveren, als ze maar directer worden betrokken bij de toekomstplannen voor Alitalia.

In het hard-tegen-hard met Schisano hebben piloten en cabinepersoneel gewonnen. Het is nog onduidelijk of zij deze overwinning zien als een premie voor fel verzet, of als een eerste stap naar een vergelijk nu hun belangrijkste vijand weg is. De directe toekomst van Alitalia wordt bepaald door het antwoord op deze vraag.