Helden van deze tijd

Alle tijden hebben hun typische helden aan wie je de toestand van stad, land en wereld kunt herkennen. In hun persoonlijkheid komt alles samen wat de mensen willen of verafschuwen, waaraan ze geen weerstand kunnen bieden en waardoor ze tot de daden komen die ze op eigen houtje nooit hadden verzonnen, laat staan voor hun rekening hadden genomen. Uit de geschiedenis hoef ik geen namen te noemen. Over Napoleon, Bismarck, Zola, Clemenceau en Colijn zijn we het langzamerhand eens. Maar wie zullen straks als de helden van nu worden beschouwd, of van de twintigste eeuw die langzamerhand aan zijn inventarisatie toe is?

Het is niet uitgesloten dat ons Nederlands nageslacht de hoofdfiguren van de parlementaire enquêtes tot de helden zal rekenen - niet van de hele eeuw natuurlijk maar in ieder geval van het laatste kwart. Wie die jaren tachtig bewust heeft meegemaakt, herinnert zich niet de RSV Enquête en daarin de heer De Vries, die met een helikopter verse aardbeien uit Schotland liet halen? Wie herinnert zich niet zijn jaarsalaris van megaformaat en daarbij zijn vastberadenheid om door alle troebelen heen ook nog zijn vakantiegeld te incasseren? De verse aardbeien zijn me bijgebleven, niet omdat ik er jaloers op ben (zeg ik er voor alle zekerheid bij) maar omdat ik me tot op de dag van vandaag afvraag wat er in iemands hoofd omgaat vóór hij zijn piloot op die boodschap uitstuurt, en hoe het komt dat hij juist in Schotland dat aarbeienadresje wist, en of hij dan nog iets bijzonders heeft gedacht terwijl hij dat genot op zijn beschuitje prakte. In zo'n bestelling gaat iets schuil dat kenmerkend voor de periode moet zijn. Daarom geloof ik dat de heer De Vries aanspraak op de titel Held van zijn tijd kan maken.

Omdat ik met korte onderbrekingen een hele poos niet in Nederland ben geweest, kan ik alle verwikkelingen zoals die uit de nieuwe enquête van mr. Maarten van Traa tevoorschijn komen, niet goed meer begrijpen. Het is als met Twin Peaks: als je één aflevering had gemist was je verdwaald. Maar het is me wel duidelijk dat onder de hoede en het scherp toezicht van de hoogste functionarissen scheepsladingen verdovende middelen naar de grote criminaliteit werden vervoerd, waarna de capi di capi gedoogden dat sommige door hen aangestelde informanten onder het goedkeurend oog van de hoogste speurneuzen de straatwaarde van een container mochten houden. Of is het nog anders? Het nageslacht zal niet op de finesse letten. Voor de heer Van Traa gaat het erom, uit de hasjdampen een held van deze tijd te halen, zoals zijn voorganger de heer C.P.van Dijk (waar is die gebleven?) uit roestige, van overheidswege gesubsidieerde klinknagels de aardbeieneter De Vries heeft getoverd.

Behalve dan dat het hier om de licht of zwaar verdovende middelen gaat is het niet typisch Nederlands. Ieder land dat tot de Europese Gemeenschap hoort heeft zijn corruptie. De corruptie is algemeen, de manier waarop nationaal. De Duitsers hebben een bouwschandaal, de Fransen een premier die zich in een al te prachtig huis had geïnstalleerd, de Belgen socialistische leiders die bij de aankoop van oorlogstuig het verkeerde pad hebben gekozen, de Britten politici en een kroonprins die zich door de seks van de wijs hebben laten brengen, en de Italianen eindelijk de ex-premier die ervan wordt verdacht, in zijn vrije tijd ook baas van de mafia te zijn geweest. De Italianen zijn niet meer de enigen maar ze blijven de besten. Ze hebben het voortouw genomen. De Amerikanen moeten met andere maatstaven worden gemeten, maar toch, als je je op het standpunt van de historicus anno 2095 stelt, wat dan? Bill Clinton, Newt Gingrich, de staatslieden en politici die het volgens de traditionele normen voor het zeggen hebben: zullen die het tot helden van onze tijd brengen? Eerder geloof ik dat O.J.Simpson degene zal blijken te zijn in wie de lijnen van de hedendaagse geschiedenis bijelkaar komen.

Zo verder redenerend kunnen we er niet onderuit: degenen die we wegens hun bijzondere inzichten, moed en daden hebben aangesteld om onze maatschappij te leiden en het zodoende tot held te brengen, worden dat wel maar op de averechtse manier. En anders worden ze niets en dan wordt hun plaats ingenomen door helden uit de sport of de 'media'. Intussen gaat het niet goed maar ook niet slecht met het land. Er komen wel meer daklozen maar er worden ook meer mooie huizen gebouwd. Er komen wel meer auto's maar die staan langer in een opstopping en als ze eruit zijn hebben ze geen parkeerplaats. Er is een langer dolen en dwalen maar dat opzichzelf is weer comfortabeler dan ooit, met meer muziek en zaktelefoon. Zo is het overal: wel meer van dit maar ook meer van dat. De treinen worden steeds mooier maar ze rijden steeds minder op tijd.

Dat is een omineuze diagnose. Iedere menselijke onderneming heeft haar balans. Volmaakt wordt het nooit; er is altijd een bestanddeel succes en een bestanddeel mislukking. Een held van zijn tijd, begrepen als de protagonist van zijn tijd - zonder dat hij beoordeeld wordt naar de maatstaven van moraal of constructiviteit, terzijde van goed en kwaad - kan dus in deze context gemakkelijk 'held' zijn omdat hij verantwoordelijk is voor een geweldige mislukking. Op deze manier is Richard Nixon de held van Watergate, zelfs in die mate dat hij een genre in de oplichterij heeft geschapen, zoals uit het achtervoegsel gate blijkt.

Waar wil ik heen? Ja: het moderne heldendom - dat is mijn stelling van vandaag - beweegt zich gestaag in de richting van de mislukking. Zo is de heer De Vries de held van RSV, mevrouw May-Weggen de heldin van de carpoolstrook, en straks de grootimporteur in overheidsdienst van hasj & coke de held van deze, bij tijd en wijle ook rijkelijk komische enquête. Waarom komisch? Omdat ongetwijfeld goede bedoelingen op zo'n absurde manier, zo ernstig en deftig, tot het tegengestelde resultaat leiden. Wij, redelijke en daarom stomverbaasde toeschouwers wrijven ons de ogen uit. Dat is allemaal echt gebeurd!

Wat moeten we, kortom, doen om de treinen weer op tijd te laten rijden?