Filosofe

MARIA DZIELSKA: Hypatia of Alexandria

157 blz., Harvard U.P. 1995, ƒ 70,40

Lang voordat de eerste wetenschappelijke pogingen werden ondernomen om het leven en de dramatische dood van Hypatia van Alexandrië te reconstrueren, was haar naam al een legende. Door de eeuwen heen is zij bezongen door schrijvers en dichters als de mooie jonge heidense filosofe die in 415 in Alexandrië op beestachtige wijze door christenen werd vermoord. Veel bronnen over de vrouw, die door de negentiende-eeuwse dichter Leconte de Lisle is omschreven als 'de geest van Plato in het lichaam van Aphrodite', zijn er niet.

De Poolse classica Maria Dzielska heeft in een bondig maar gedetailleerd boekje op basis van oude bronnen (Socrates Scholasticus en correspondenties tussen Hypatia's leerlingen) de historische Hypatia geportretteerd en dit portret afgezet tegen de legendes die er van haar bestaan. Net zomin als andere onderzoekers kan Dzielska zekerheid verschaffen over de geboortedatum van haar heldin. Wel maakt ze aannemelijk dat Hypatia niet in 370 het levenslicht zag, zoals tot nu toe werd verondersteld, maar in 355.

Hypatia groeide op onder de hoede van haar vader Theon, een eminent geleerde en dichter van wie werk over wiskunde en sterrenkunde bewaard is gebleven. Al op jonge leeftijd bleek de dochter over uitzonderlijke intellectuele gaven te beschikken. Ze stichtte een eigen school waar ze filosofie doceerde aan de elite die van heinde en verre naar Alexandrië kwam om haar lessen te volgen. Hoewel Hypatia geen vijand was van het christendom en zij vele christenen onder haar leerlingen telde, beschouwde bisschop Cyrillus van Alexandrië, geïnstalleerd in oktober 412, haar als een gevaar.

Op een dag in maart 415 keerde de filosofe terug van een rijtour door de stad, toen een christelijke meute haar uit haar rijtuig sleurde en een kerk binnensleepte. Daar werden haar de kleren van het lijf gerukt, waarna ze werd vermoord met scherven aardewerk. Vervolgens droeg men het blote lichaam door de straten, waar het in het openbaar werd verbrand. Vroeg-christelijke bronnen melden dat de moord op deze 'heks' de wens was van alle christenen en van God zelf. Kort na Hypatia's dood begon de bisschop zijn jacht op de joden.

Hypatia is inmiddels uitgegroeid tot feministische heldin. Twee wetenschappelijke feministische tijdschriften, één in Athene, het ander in Amerika, dragen haar naam. In dat laatste tijdschrift publiceerde de schrijfster Ursula Molinaro in 1989 een artikel over Hypatia, waarin zij de moord op de heidense filosofe omschrijft als “het einde van een tijdperk waarin vrouwen nog werden gewaardeerd wegens de hersens onder hun haren”.