De erotiek van Müller ontglipt Roothaan

Voorstelling: Kwartet van Heiner Müller door Koninklijke Vlaamse Schouwburg. Vertaling: Joël Hanssens; decor: Floor Oskam; regie: Lidwien Roothaan; spelers: Senne Rouffaer en Chris Thys. Gezien 4/10 Rotterdamse Schouwburg. Tournee t/m 4/11.

Het decor van Kwartet is een claustrofobische, onheilspellende plek. De atmosfeer moet zijn als een salon vóór de Franse Revolutie. We kijken eerder naar een grauwe bunker dan naar een salon. De kostuums van de twee hoofdrolspelers, Marquise de Merteuil en Vicomte de Valmont, klemmen hen op even benauwende wijze in.

IJzig, kil en emotieloos luiden de sleutelwoorden voor de regie die Lidwien Roothaan bij de KVS van Kwartet (1981) maakte, Heiner Müllers talloos vaak gespeelde bewerking van de zinnelijke, libertijnse briefroman Les Liaisons dangereuses van Choderlos de Laclos. Maar in tegenstelling tot de roman wordt in deze regie niet van de liefde genoten maar zijn de figuren op wezenloze wijze versteend.

Kwartet is een toneelstuk over de gedoofde seksualiteit tussen de markiezin en de graaf, die alleen kan opbloeien dank zij een erotische rolverwisseling. Daarbij speelt de fantasie de grootste rol, aangewakkerd door het jonge meisje Cécile de Volanges aan wie de oude graaf zich onbekommerd heeft verslingerd. Dat windt de jaloerse markiezin op. De erotiek bij Müller, en ook bij De Laclos, is er een van woorden. Het vertellen van een zinneprikkelend verhaal moet nog opzwepender zijn dan de fysieke vervoering in het liefdesspel zelf.

Heiner Müller geeft in zijn tekst treffende voorbeelden van versleten, mechanisch geworden liefdeshandelingen. Ergens heet het een hand kil als die van een echtgenoot en: 'Wat is de verwoesting van een landschap vergeleken bij de roofbouw die op de lust wordt gepleegd uit naam van de echtelijke trouw'. Zo is de tekst doordesemd van woorden als koud, kil, ijs, onvervuld lichamelijk verlangen. Dat neemt niet weg dat er een tintelende werking van uitgaat die op de toneelvloer tot iets sensationeels kan leiden.

Lidwien Roothaan heeft die kilheid echter te zeer tot essentie verheven. Aan zowel Chris Thys als de markiezin en Senne Rouffaer als de graaf zijn zoveel beperkingen opgelegd in hun spel, dat er van enige lichtvoetige sensualiteit geen sprake meer kan zijn. Zonder wisselende ritmiek, in een egaal tempo, wikkelen ze hun teksten af. In het rollenspel dat uiteindelijk tot vuur zou moeten leiden nemen de acteurs dezelfde stijl in acht. Daardoor blijft de opflikkering uit waar het stuk juist om moet gaan.

    • Kester Freriks