Vluchten voor de Nieuwmarktbuurt; Tweede deel van romantrilogie van Helen Knopper

Helen Knopper: De terugtocht. Kroniek van een kantelend evenwicht. Uitg. Contact, 239 blz. Prijs ƒ 39,90

De grote greep, de cyclus, de kroniek van een epoche: A.F.Th. van der Heijden is niet de enige Nederlandse schrijver die op een dergelijke onderneming zijn krachten beproeft. Er is ook de romantrilogie van Martin Schouten over de naoorlogse geschiedenis, eindigend met een deel over een Amsterdamse buurt in de jaren tachtig. En er is Helen Knopper. Zij heeft nu het tweede deel gepubliceerd van haar trilogie Kroniek van een kantelend evenwicht, een ambitieus project dat chronologisch min of meer aansluit bij Schoutens drieluik. Het werk van Knopper groeit uit tot een romancyclus over de Amsterdamse Nieuwmarktbuurt in de jaren negentig.

Deel een, De pretentie, verscheen twee jaar geleden en was een belevenis. Vanuit het perspectief van een groepje grote-stadsbewoners, zoals een columniste bij een ochtendkrant, een psychiater en een werknemer van de Universiteitsbibliotheek, zette Knopper in deze roman een tijdsbeeld neer waarin zowel historische realiteiten als de beleving daarvan uit de verf komen.Mijn enthousiasme over De pretentie gold niet alleen de schijnbaar achteloze, maar niettemin geraffineerde verwevenheid van straatrumoer, wereldnieuws, psychologisch drama en filosofisch gemijmer. Wat me vooral aansprak was de pretentie van de schrijfster zelf, die de tijdgeest tot onderwerp van een roman durfde te maken.

Mogelijk waren mijn verwachtingen hierdoor te hoog gespannen en is dit er de oorzaak van dat deel twee, De terugtocht, nogal tegenvalt. Teleurstellend is vooral dat dit nieuwe boek niet als autonome roman kan worden gelezen, wat bij een successievelijk gepubliceerde romancyclus een teken van zwakte mag heten. Knopper had dit effect kunnen voorkomen door het vizier op andere hoofdrolspelers te richten, maar daar heeft ze niet voor gekozen. Nu is het een soort vervolgverhaal over de belevenissen van columniste Maaike Wanting, psychiater Just Mongenius en de (inmiddels ontslagen) UB-werknemer Wouter van Westeinde, alle drie wonend in of nabij het huizencomplex de Bilding in het hartje van Amsterdam.

Zonder enige inleiding of duiding worden deze personages geïntroduceerd. De titel, De terugtocht, geeft inderdaad het thema van de roman aan, maar dit valt alleen te begrijpen in relatie tot de pretenties die de drie protagonisten in het eerste deel nog koesterden. Na allerlei eigentijdse en grootstedelijke ellende te hebben doorgemaakt proberen zij, ieder op hun eigen wijze, orde te scheppen in de chaos. Ze doen dat door terug te keren tot zichzelf.

Voor een roman levert dat weinig spannende gebeurtenissen op. Wel geven de personen zich over aan veel diepzinnig gepraat, maar dat wordt deze keer niet gecompenseerd door prachtige sfeerbeelden van de Nieuwmarktbuurt zoals in het eerste deel. De buurt is nu vrijwel uit het zicht verdwenen.

Het verhaal speelt zich niet meer zozeer op straat af als wel in de hoofden van de personages. Alle drie vertonen ze vluchtgedrag: Wouter verzoent zich met zijn ex-echtgenote en gaat in New York op zoek naar daklozen die hij voor zijn eigen deur ook kan vinden; de zen-boeddhist Mong treft voorbereidingen voor een meditatief verblijf in India; Maaike gaat als vrijwilligster naar een vluchtelingenkamp in Kroatie. Hun overwegingen en belevenissen worden nogal kunstmatig met elkaar verbonden, wat zich onverbiddelijk wreekt is het ontbreken van spanning. Voor zover het boek een verhaal heeft, waaiert dat zo ongecontroleerd alle richtingen uit, dat het lijkt alsof de schrijfster haar fantasie en haar pen niet in bedwang heeft kunnen houden.

Toch is het te vroeg om op grond van deze matige aflevering de zo mooi begonnen trilogie maar vast af te schrijven. Knoppers hele oeuvre is kwalitatief sterk wisselend, maar altijd, zelfs in haar zwakste boeken, toont ze zich een getalenteerd schrijfster. Ook in De Terugtocht zitten weer mooie stukken en stilistisch is er weinig op aan te maken. Mocht Knopper erin slagen het laatste deel van haar Kroniek het niveau van deel 1 te geven, dan krijgt De terugtocht wellicht een betekenis die er nu nog niet aan valt af te lezen.

    • Elsbeth Etty