Legpuzzel van lichaamstaal

Nathalie Sarraute: Ici. Uitg. Gallimard, 182 blz. ƒ 40,85.

In haar onlangs verschenen autobiografische verhalenbundel Ici laat de 95-jarige Franse schrijfster Nathalie Sarraute de vrouwelijke hoofdpersoon kampen met geheugenverlies. Het observatietalent van de vrouw is echter levendiger dan ooit. De in Rusland geboren Sarraute, die bijna twintig romans, toneelstukken en verhalenbundels op haar naam heeft staan, is trouw gebleven aan de stijl die zij voor het eerst gebruikte in Tropismes (1939): kaal en van alle sier ontdaan. Hierdoor ging zij, samen met onder anderen Alain Robbe-Grillet, de geschiedenis in als één van de grondleggers van de Nouveau Roman. Deze stroming brak met de tot dan toe geldende principes voor het schrijven van een roman. De lezer kreeg een veel actievere rol toebedeeld.

Sarraute's debuut maakte meteen duidelijk wat haar inspiratiebron was en nog steeds is: de onwillekeurige, onbewuste gebaren, gezichtsuitdrukkingen en intonaties van mensen in alledaagse situaties. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Sarraute bijna al haar boeken in café's heeft geschreven. Daar kon zij nauwkeurig de lichaamstaal van mensen observeren en er, zoals bij het maken van een legpuzzel, gaandeweg een gemoedstoestand uit afleiden.

In Ici wordt in deze ontleding van het gevoel de hoogste graad van perfectie bereikt. De lezer krijgt bijna geen gegevens over wie, wat en waar en er is geen sprake van een intrige of duidelijke dialoog. Toch is ieder verhaal spannend. Verborgen emoties worden micro-chirurgisch geobserveerd: hoe wordt iemand begroet die net ontslagen is, maar die niet weet dat de ander dat weet? Hoe uit zich spijt over een ondoordachte opmerking in gezelschap? Hoe wordt er geprobeerd ergernis te verbergen als een bepaalde naam maar niet te binnen wil schieten? Hoe bevrijdend is het als die naam dan toch wordt gevonden?

Angst voor de dood en ergernis over de gaten die met het ouder worden in het geheugen worden geslagen zijn duidelijke thema's in dit boek. Toch vervalt Sarraute nergens in somberheid en relativeert zij door de altijd onderhuids aanwezige humor. Een voorbeeld daarvan is de ironische wijze waarop de reactie van enkele mensen wordt beschreven op de binnenkomst van een adellijke dame. Het blauwe bloed laat de niet-aristocratische pinken bij het theekopje hoog de lucht ingaan en zorgt ervoor dat de lippen delicaat worden getuit.

Ondanks Sarraute's indrukwekkende literaire oeuvre bleven de deuren van de Académie Française tot nog toe voor haar gesloten. Binnenkort echter verschijnen haar verzamelde werken in de prestigieuze uitgave van de Bibliothèque de la Pléiade.

    • Margot Dijkgraaf