God bezoek je alleen nog op verjaardagen; Roman van Alexander Zwagerman over een calvinistische familie

Alexander Zwagerman: De Heilige Geest. Uitg. Prometheus, 230 blz. Prijs: ƒ 34,90.

Het gevoel te laat geboren te zijn, is een thema dat de jongste Nederlandse literatuur domineert. Te laat voor verzengende passie, te laat voor grootse overtuigingen, te laat voor indrukwekkende trauma's. En de wereld mag dan meer open liggen dan ooit, aan de debuten van de afgelopen twee, drie jaar is dat nauwelijks te merken. Het domein is Nederland en zelfs dat maar ten dele. De twintigers onder de schrijvers hebben een opmerkelijke voorkeur voor afgebakende (eigen) milieutjes en leventjes van vallen en opstaan. Met een zekere overgave, lijkt het wel, wordt de Nederlandse literatuur weer met kranten dichtgeplakt.

Dat is op zichzelf al een provocerende bezigheid - zie de soms agressieve reacties op Een huwelijk van Hendrickje Spoor. Maar ook afgezien daarvan is deze literatuur minder eentonig dan zij lijkt. De hoeveelheid beschreven 'milieutjes' is uitgebreid en blijft zich uitbreiden. Zo bestaat Alexander Zwagerman het om zijn debuut De Heilige Geest te wijden aan een milieu dat niet on-wereldser had kunnen zijn: een orthodox-calvinistisch milieu. Toch is het in alle opzichten een roman van nu; verwanter aan het proza van Hermine Landvreugd en Rob van Erkelens dan aan dat van Wolkers of 't Hart.

De roman beschrijft het leven van twee leden van de familie Opdijk, vader Leon en zoon David. Beiden laten zich nog het beste omschrijven als bijbelvaste types op zoek naar een meeslepend geloof en dito liefde. Tevergeefs. 'Het leven is een aaneenschakeling van normale dagen, met af en toe een bijzondere dag,' laat Zwagerman een voorganger ergens zeggen. Dat is een treffende samenvatting van het boek: voor alles wat het leven permanent enige schwung en diepte geeft zijn beide mannen te laat geboren. Bij de zoon is dat nog indringender zichtbaar dan bij de vader. Zijn verhuizing naar de meer mystieke pinkstergemeente maakt zijn onvermogen tot religiositeit alleen maar scherper voelbaar.

Van verzet tegen of trauma's door hun milieu is bijvoorbeeld nauwelijks sprake. Die fase zijn beiden allang voorbij. God is een sleur geworden, een familielid dat je alleen nog op verjaardagen bezoekt. De pogingen van vader en zoon om zich te verenigen met meer spirituele figuren, hun vrouwen, nemen de sleur alleen tijdelijk weg. En ook de liefde biedt geen uitkomst. Het Hooglied kennen de Opdijkers uit hun hoofd; de praktijk is, na een hoopgevend begin, al snel een Laaglied van neuken in het donker.

Een roman als deze staat of valt met het vermogen van de auteur om aan de hand van details de wereld achter de dichtgeplakte ramen op te roepen. En wat er ook aan te merken is op De Heilige Geest - stilistisch is het vaak harkerig, grammaticaal soms slordig - oproepen kàn Zwagerman. Hij heeft een goed gevoel voor veelzeggende details, en die laat hij het werk doen.

Zonder in gemakzuchtige satire te vervallen of in even gemakzuchtige 'zwaarte', wekt hij daarmee het net niet wurgend saaie bestaan van zijn personages tot leven. 'Vaak vond hij het leuk om alleen te zijn. Dan deed hij die dingen die hij anders niet kon doen omdat zijn vrouw het niet toeliet: Radio 4 luisteren of zijn teennagels knippen in de woonkamer.' De snelbinders, glaasjes 7-Up, milieuvriendelijke koffiekoppen en, niet te vergeten, de NCRV-gids, doen de rest.