Een teil met nat cement

In het begin van E.L. Doctorows roman Billy Bathgate wordt een moord gepleegd. “Het zou al heel wat zijn als je je bij deze gebeurtenis toeschouwer zou voelen, maar Doctorow gaat verder, hij zuigt je mee naar de binnenkant van het verhaal.” Rubriek over boeken die ten onrechte in de ramsj zijn geraakt.

E.L. Doctorow: Billy Bathgate. Vert. Willem van Toorn. Uitg. De Harmonie, 401 blz. Prijs ƒ 18,90 bij Icob boekhandels.

Na Ragtime was elk boek van Doctorow een beetje een teleurstelling. Mooie passages in overvloed, maar het was altijd net of hij meer beloofde dan hij kon waarmaken en dat bewijst nog maar eens dat een schrijver er verstandig aan doet zijn loopbaan niet met zijn beste boek te beginnen.

In ieder geval had ik het idee dat je alles van Doctorow gelezen moest hebben allang laten varen. De publikatie van Billy Bathgate, in 1989 blijkbaar, was me zelfs volledig ontgaan of ontschoten.

Maar daar lag het dan, afgeprijsd.

In zo'n geval controleer je maar beter of je wel met de echte Doctorow van doen hebt (E.L.) en of het niet een droevig uitgemolken jeugdwerkje betreft.

Goed, ik koop dat boek, ik neem het mee naar huis en ik lees het achter elkaar uit. Want dat is ook zoiets: een boek moet ook nog eens het geluk hebben dat je er net zin in hebt.

En dan lees je het verhaal van een snotneus, 'een jongen met mogelijkheden', uit de Bronx in de jaren dertig. Billy zoekt een vader, een man die hij mateloos kan bewonderen, een man met wie hij op den duur alle openstaande rekeningen kan vereffenen. Zo iemand vindt hij in een legendarische bendeleider uit die tijd.

In het eerste hoofdstuk wordt de lezer door de geslepen Bathgate aan boord van een bootje gesmokkeld. We varen 's nachts de haven van New York uit en de bendeleden zijn nog in avondkleding, smoking en zwarte overjas met een persianer kraag, een witte zijden sjaal en een parelgrijze homburg met de gleuf precies in het midden.

Dat is al vreemd.

Van één van de mannen zijn bovendien de schoenen uitgetrokken en zijn sokken en sokophouders ligger er gekronkeld als dode palingen naast. Iemand gaat bij deze man op de grond zitten en begint methodisch zijn broekspijpen op te rollen.

Dat is in feite onbegrijpelijk.

Tot eindelijk een teiltje met natte cement onder je aandacht wordt gebracht.

Dan weet je genoeg.

Hier wordt op gezag van Dutch Schulz, in de hoogste sferen van onverschrokkenheid, een liquidatie uitgevoerd. Hier gaat het niet over de zin van het bestaan, niet over problemen van schijn en werkelijkheid, maar gewoon over moord. Hier laat een groot schrijver nog eens zien hoe het kan, hoe het moet.

Het zou al heel wat zijn als je je bij deze gebeurtenis toeschouwer zou voelen, maar Doctorow gaat verder, hij zuigt je mee naar de binnenkant van het verhaal, je ondergaat nog veel meer het verlangen dat hier zal worden volvoerd wat zo grondig en onverschrokken werd voorbereid, je balanceert al op de rand van de medeplichtigheid - net als Billy Bathgate zelf.

Het zit hem niet zozeer in de liquidatie zelf, het zit hem in de verbeeldingskracht waarmee de schrijver heeft teruggeredeneerd naar de meest elementaire aankondiging daarvan: een man op alledaagse witte voeten, die er veel langer en veel breder uitzien dan de patentleren schoenen waar hij zojuist is uitgestapt.

Waar je je als lezer onmiddellijk zou distantiëren van botte sensatiezucht, ga je hopeloos voor de bijl voor deze geraffineerde poëzie: 'Irving stond op uit zijn geknielde houding en bood zijn arm aan en Bo Weinberg accepteerde hem, als een prinses op een bal of zo, en zette behoedzaam, tastend de ene voet na de andere in de wasteil die voor hem was gevuld met cement.'

Nu heb ik het begin van het boek verraden, maar dat lijkt me in dit geval geen bezwaar: de rest beantwoordt beslist aan gewekte verwachtingen. Billy Bathgate gaat over loyaliteit, een mooie eigenschap in een slechte wereld.

Als ik dit boek goed begrijp vereist een carrière in de misdaad dezelfde capaciteiten als een carrière in welke andere maatschappelijke sector dan ook. Vakmanschap, inventiviteit en meedogenloosheid - het zou me niet verbazen als Doctorow van tijd tot tijd heeft gedacht: net als in de literatuur.

    • Koos van Zomeren