De vrouw tobt, de man snurkt; Vijfentwintig jaar Jan, Jans en de kinderen

Een bewust ongehuwde moeder, een conservatieve opa, een gecastreerde kater en een transseksuele pitbull leveren in Jan, Jans en de kinderen commentaar op de veranderde Nederlandse zeden. In de strip van Jan Kruis, die nu 25 jaar bestaat, is Jans van huisvrouw veranderd in politica. Jan is tegenwoordig huisman. Onuitgeslapen toont hij 's ochtends het ware gezicht van de Nederlandse man.

Expositie: 25 jaar Jan Jans en de kinderen en ander werk van Jan Kruis. Drents Museum, Brink 1 en 5, Assen. T/m 7 jan. Di t/m zo 11-17u. Boek: Jan Kruis.Uitg. Joop Wiggers Produkties, 223 blz. ƒ ,49,95. Cd: De tekenaar heeft een man gemaakt, 12 liedjes door Willem Wilmink over Jan, Jans en de kinderen. uitg. Wiggers, ƒ 17,95. Alle 23 albums van Jan, Jans en de kinderen zijn nog verkrijgbaar.

Een kwart eeuw kunnen we al ongegeneerd kijken in de huiskamer, keuken, badkamer en slaapkamers van de familie Tromp, bestaande uit vader Jan, moeder Jans en de dochters Catootje (zes of zeven) en Karlijn Tromp, een tiener. Geen conflictje over het eten, de opvoeding, de rolverdeling man-vrouw of de slanke lijn of we komen het te weten. Striptekenaar Jan Kruis (Rotterdam, 1933) vat de huiselijke strubbelingen van Jan, Jans en de kinderen sinds 1970 vrijwel wekelijks in een korte humoristische strip samen voor het damesweekblad Libelle.

In vraaggesprekken is Jan Kruis altijd bescheiden over zijn werk. 'Ik kan een beetje tekenen en een beetje schrijven' en 'Strip verhoudt zich tot literatuur als poppenkast tot film' zei hij ooit. Maar zijn oude leermeester Marten Toonder noemt Kruis terecht een 'knappe en veelzijdige artist' in het voorwoord van een boek over Kruis en 25 jaar Jan, Jans.

De onuitgeslapen gezichten van Jan, 's ochtends aan de ontbijttafel, of bij nachtelijke verwarring door slechte dromen, huiselijke ruzies of misverstanden, zijn onnavolgbaar raak getroffen. Dit is de Nederlandse man in zijn ware gedaante, ongeschoren, haar alle kanten op, absoluut niet alert. Ook de slapende Jan is in de afgelopen jaren door Kruis steeds indringender vormgegeven. In de allereerste strip wil Jan graag een dutje doen na de maaltijd, maar hij wordt daarbij steeds gestoord door kat, kinderen en vrouw. We zien hem daar nog als een goedmoedig rond en sullig manneke dat als hij even wegdut geheel volgens de stripconventie het slaapgeluid ZZZZZ maakt.

Hoe anders is dat in het laatste stripboek, 25 jaar later, waar we hem op de achtergrond slapend naast zijn zwangere en tobbende vrouw zien liggen (aflevering 1015, deel 23). Jan ligt volkomen uitgeteld, soms met open mond, soms in zijn slaap in zijn neus peuterend, soms met de tong uit zijn mond te ronken en produceert de volgende geluiden: ZZ GRR SSNORK-SNUK SNUK-GRESSL SNRR-ZZ HUHU HUH-SPRUT-ZZ GNOR. Hier wordt, heel terloops, en met een duivels plezier, een ontluisterend beeld van de man gegeven. De vrouw tobt, de man snurkt - dat is de harde kern van alle Jan, Jans boeken.

Soms weet de vrouw die snurkende man in te zetten om een eind aan haar getob te maken. In een vroege strip uit de jaren zeventig (nr. 148) wordt Jans 's nachts geplaagd door een mug. Jan wil haar niet helpen het beest dood te meppen en tukt verder. Dan krijgt Jans een inval. Ze trekt het laken weg van Jan, zodat diens blote rug en toch al afgezakte pyjamabroek als aantrekkelijk brok vlees voor de mug toegankelijk wordt. Ze wacht tot de mug toehapt en slaat hem dan met een pantoffel hard op Jans rug dood: de man als muggenlokmiddel.

Niet alleen in de uitbeelding van Jan heeft Kruis zich ontwikkeld. Ook van Jans wordt na 25 jaar meer getoond. In vroege strips was wel sprake van functioneel naakt, bij kleren passen en slanke-lijn-weegsessies, maar dat had altijd iets van een discrete striptease. Een tepel was niet te zien. Dat is inmiddels veranderd. We zien bijvoorbeeld de hele familie Tromp topless in de tuin van de zon genieten. Totdat de jongste, Catootje, zich afvraagt: 'Waarom hebben mannen ook tepeltjes? Dat is toch nergens voor nodig?' Alle vrouwen zijn het er roerend over eens dat het onzin is dat mannen tepeltjes hebben - zodat Jan ze uiteindelijk uit schaamte bedekt en als enige een bikini aandoet.

Sukkel

De rollen zijn na 25 jaar volledig omgedraaid in Jan, Jans en de kinderen. Niet alleen wat betreft het bedekken der tepels. Jan is huisman geworden, een goeiige sloof. Jans is gaan werken ('Ik kies voor een carrière. Voor mij is kinderen opvoeden te moeilijk'). Dat was bij Jan, Jans in de jaren zeventig nog onmogelijk. Jans besloot toen wel ferm om te gaan werken, maar trof op het werk alleen maar meisjes die zo snel mogelijk wilden trouwen en huisvrouw wilden worden. Bovendien belde Jan haar steeds op het werk op en suggereerde dat hij het aan zou leggen met de sexy overbuurvrouw, nu moeder de vrouw niet thuis was. Jans nam ontslag, in de jaren zeventig. En als Jan de sokken in de wasmachine stopte vroeg hij zich af: ben ik nu progressief of een sukkel?

Kom daar nu eens om. Jans werkt, en is zelfs in de politiek gegaan. Ze is lijsttrekker van de nieuwe partij Vrouwmens 94, die als slogan heeft 'Moeders aan de macht!'. Tijdens het opstellen van het partijprogramma suggereert Jan Jans overigens de volgende punten op te nemen: speciale voorrangsregels in het verkeer voor vrouwen; laat mannen het vieze werk doen; overspelige mannen openbaar terechtstellen. Humorloos politiek correct is de strip dus niet geworden.

Om allerlei maatschappelijke kwesties aan te kunnen snijden en meer tegengestelde meningen in de strip te brengen zijn in de loop der jaren allerlei nieuwe figuren geïntroduceerd. Zo is er Hanna de Bewust Ongehuwde Moeder (BOM) en haar tegenpool Opa Tromp, die unverfroren vasthoudt aan het standpunt dat vrouwen thuis horen en tegen alle medische adviezen in sigaren blijft roken. Ook via de dieren in de strip, zoals de gecastreerde kater (die zichzelf de je-weet-wel-kater noemt) en de transraciale transseksuele keeshond Annemarie (die eigenlijk een mannelijke pitbull is) kan Kruis commentaren leveren op de veranderende zeden.

De strip is de afgelopen jaren veel politieker geworden. Er worden nu veel meer lichtvoetige kanttekeningen bij actuele maatschappelijke ontwikkelingen geplaatst. Aanvankelijk kwam voornamelijk het reilen en zeilen van het gezin Tromp aan de orde. Prettige bijkomstigheid voor de tekenaar was dat het gezin Tromp erg veel leek op het gezin Kruis: vader, moeder en twee dochters, die begin jaren zeventig dezelfde leeftijd hadden als hun stripzusjes Catootje en Karlijn. Maar naarmate de tijd verstreek droogde de autobiografische inspiratiebron op. De dochters van Kruis gingen het huis uit, terwijl Catootje en Karlijn even oud bleven, zoals Willem Wilmink zingt in het liedje Een wereld zonder tijd op de opnieuw uitgebrachte cd met twaalf liedjes over Jan, Jans en de kinderen: 'Een strip heeft niets met de tijd van doen, een strip is als een stilstaand water. Jan, Jans, Karlijn, Jeroen, Catootje en de kater... 't Is of de tijd, de wrede tijd ze nooit bereiken kon: ze zijn nog net zo jong als toen hun stripverhaal begon.'

Plateauzolen

Het is waar dat de stripfiguren niet aangetast worden door de tijd, maar de tijd heeft het aanzien van de strip wel veranderd. Vijfentwintig jaar Jan, Jans laat zich lezen als een ruim duizend pagina's tellende roman over de veranderende Nederlandse samenleving. Ook in de achtergrond van de strip is in details veel van de verandering te zien. In de jaren zeventig bepaalden mini, midi en maxi mode, en hoge plateauzolen het beeld, was de Fabeltjeskrant op tv en luisterde Karlijn de hit 'Tigerfeet' van de popgroep Mud. Tegenwoordig ziet de wereld in de strip er anders uit. Op straat lopen niet alleen blanke Libelle-lezeressen met hun man, maar ook liefkozende homo-echtparen met hun kind, kleurige medelanders en allochtone vrouwen met hoofddoekjes (aflevering 1022, deel 23). Lezers van de strip hebben soms moeite met de wel en niet veranderde tijd in de strip. Dat de stripfiguren zo vooruitstrevend en rolpatroon-doorbrekend zijn geworden, levert weinig problemen op. Lezers hingen haar partij-affiches voor de ramen. Maar dat Jans na 25 jaar nog een baby kreeg, zorgde voor veel ingezonden brieven.

Dat de dochters Kruis inmiddels volwassen vrouwen zijn en niet Catootje en Karlijn, is te zien op de expositie die in het Drents Museum in Assen is ingericht over het werk van Kruis. Naast rijen originele Jan, Jans-pagina's en oud reclamewerk hangen daar door Kruis geschilderde portretten van zijn dochters als jonge vrouwen. Ook hangen er prachtige olieverf portretten van onder anderen Peter van Straaten, Marten Toonder en Simon Carmiggelt. Toonder, in het boek over Kruis dat als catalogus gezien kan worden bij deze expositie: 'Om de ontwikkeling van Jan en Jans op zo'n succesrijke manier zonder inzinking vol te houden moet men een zeldzaam talent bezitten, zoals alleen Simon Carmiggelt dat had.'

Succes heeft Jan, Jans en de kinderen zeker. Van de 23-delige albumreeks zijn ruim zeven miljoen exemplaren verkocht, er zijn buitenlandse vertalingen en er wordt gewerkt aan een tekenfilm: Jack, Jacky and the juniors. Het grote succes van de strip verklaarde Kruis' collega Martin Lodewijk als volgt: Kruis heeft van Jan, Jans 'mensen gemaakt die je beter kent dan je eigen buren.'