Tsjechisch tekenaar tussen Art Nouveau en Abstractie; De vier seizoenen van Vojtech Preissig

Het ontwerpen van een ex-libris-stempel was voor hem even belangrijk als het maken van een schilderij. Of het nu gaat om boekomslagen of ingekleurde etsen, zijn werk is natuurgetrouw en getuigt van gevoel voor verhouding en kleur. 'Makkelijk en vlug' paste niet in het vocabulaire van Vojtech Preissig.

Tentoonstelling: Vojtech Preissig, Art Nouveau uit een bloeiperiode van de Tsjechische cultuur. T/m 5 nov. Comenius Museum, Kloosterstraat 33, Naarden-Vesting. Di t/m za 10-17u. Zo 12-17u. Catalogus ƒ 19,50. Lezingen: Bij de tentoonstelling worden lezingen georganiseerd op 21 en 28 oktober. Inl 02159-43045

Art Nouveau, Style Moderne, Jugendstil, Sezessionstil, Stile Liberty of Modernista; als we ons een beeld vormen van de stroming die Europa rond de eeuwwisseling zo domineerde, dan schiet ons waarschijnlijk als eerste de zwierige zweepslaglijn te binnen in het hekwerk van de oude Parijse metro. Die typische lijn duikt slechts sporadisch op in het oeuvre van de Tsjech Vojtech Preissig (1873-1944), wiens werk onder de titel 'Art Nouveau uit een bloeiperiode van de Tsjechische cultuur' voor het eerst in Nederland is tentoongesteld.

De ruim zestig etsen, boekillustraties, tijdschriftomslagen, aquarellen, schilderijen, assemblages en allerhande ontwerpen die met Preissigs drukkersvak te maken hebben, komen uit de collectie van de National Gallery in Praag. In deze keuze komt de zwoele, licht erotische sprookjessfeer van Art Nouveau slechts zijdelings aan bod.

Uit Preissigs werk komt een wat verlegen, praktisch ingestelde man naar voren, die zich vooral zorgen maakte over het afleveren van eersteklas vakwerk. Hij liet zich inspireren door Engelse boekdrukkunst, maar ook, zoals velen indertijd, door Japanse houtsnedes. Het ontwerpen van een Ex-libris-stempel was voor hem van even groot gewicht als het vervaardigen van een schilderij. De boek- en tijdschriftomslagen en typografie die hij in zijn Amerikaanse tijd maakte in een New Yorker-achtige stijl, zijn knap, natuurgetrouw en met veel gevoel voor verhoudingen en kleurtonen gemaakt. Hij maakte zich druk over zaken die het publiek niet zag en dat verklaart mede de financiële sores die hij had met zijn drukkerijen.

Preissig werd in de regio Svetec in Noordbohemen geboren en volgde in Praag een opleiding Toegepaste Kunsten. In 1892 ging hij werken bij de architect Bedrich Ohmann die de eerste Art Nouveau-gebouwen in Praag - Cafe Corse en Hotel Central - ontwierp. Vijf jaar later trok Preissig voor een vervolgopleiding naar Parijs, waar hij korte tijd werkte bij zijn landgenoot Alfons Mucha. Die genoot indertijd al bekendheid als ontwerper van onder andere het beroemde Art Nouveau-affiche van actrice Sarah Bernhardt.

In 1902 opende hij een bescheiden grafische werkplaats en begon hij illustraties te vervaardigen voor kranten en tijdschriften. Hij stuurde vanuit Parijs eigenhandig getekende ansichtkaarten naar zijn verloofde in Praag met afbeeldingen die hij later zou verwerken in wat gerekend wordt tot zijn beste werk: een serie ingekleurde etsen. Op de tentoonstelling zijn daar enkele mooie voorbeelden van te zien. In een klare-lijn-stijl - die enigszins doet denken aan die van Rie Cramer en die van 'Soldaat Svejk'-illustrator Josef Lada - zien we een sterrenplukkende kabouter, een kasteel op een hoge rots, een dromerig meisje dat naar de nachtelijke hemel kijkt en een gehuchtje met een enkele rokende schoorsteen.

In 1903 keerde Preissig terug naar Praag, waar hij een moderne drukkerij opende. Hij gebruikte een Amerikaanse letter, zette zich in om betaalbare grafiek te maken, maar het Tsjechische publiek moest er toen - nu ligt dat geheel anders - niets van hebben. Na zeven jaar besloot hij voor de tweede keer zijn vaderland te verlaten, nu voor Amerika. Ook daar trad hij bij een Tsjech in dienst, ditmaal op een reclamebureau. Hij werd leraar en gaf later colleges aan de Colombia University in New York, totdat hij een aanstelling kreeg als directeur van een grafische school in Boston. Daar zette hij zich in voor de Tsjechische onafhankelijkheidszaak. Op de tentoonstelling in Naarden is een ontwerptekening te zien waarop de Tsjechische leeuw de Oostenrijks-Hongaarse adelaar verslindt.

Preissig moet toen het contact met de Europese avant-garde-bewegingen verloren hebben. Hij aquarelleerde, zeer bekwaam, stadsgezichten van Boston met herfstbladeren en duiven bij monumenten. Door gebrek aan opdrachten na de crisis van 1929 en omdat hij zijn baan als leraar kwijtraakte, was Preissig gedwongen met zijn gezin terug te keren naar Praag.

Toen de Art Nouveau na de Eerste Wereldoorlog passé was, kreeg Preissig problemen van inhoudelijke aard. Hij vond het zinloos om zichzelf nog verder uit te putten in 'een tijd waarin hard werken gezien werd als een anachronisme'. Slechts een enkeling zou nog de kwaliteiten in zijn werk onderkennen, laat staan er interesse voor tonen. De houding om dingen 'makkelijk en vlug' te doen, zonder dat er nog enige gedachte of creativiteit aan te pas kwam, stond hem tegen. 'The times have overtaken me...', schreef hij.

Onder invloed van de avant-gardist Kupka ging hij experimenteren met abstracte vormen waarin nog typische Art Nouveau-kenmerken zijn terug te vinden. Getuige enkele doeken op de tentoonstelling wilde hij zijn weg voortzetten in de abstracte schilderkunst. Niet van harte; de doeken zijn veel minder intens dan zijn vroegere grafische werk en lijken met lichte tegenzin te zijn gemaakt. Het opkomend fascisme maakte een einde aan deze artistieke problemen en vormde voor Preissig aanleiding om actief in verzet te komen. Hij ontwierp omslagen voor het blad V boj ('Op naar de strijd') waarvan de uitgevers in september 1939 werden gearresteerd. Preissig nam zelf de publikatie van het blad over, maar hij werd een jaar later opgepakt.

Hij werd gedeporteerd naar concentratiekamp Dachau. Enkele tekeningen die hij daar maakte zijn bewaard gebleven en hangen nu in het Comenius Museum te Naarden. Enkele maanden voor zijn dood maakte hij 'Allegorie van de vier seizoenen', een serie kleine simpele potloodtekeningen die intens en knap zijn gemaakt. Een takje met een dun laagje sneeuw was het laatste dat hij tekende.

    • Mark Peeters