Chloorverbindingen verdampen en slaan neer in koude streken

Amerikaanse chemici hebben tussen 1992 en 1995 ruim 200 boombastmonsters, afkomstig van 90 verschillende plekken over de hele wereld onderzocht om te zien of er schadelijke organochloorverbindingen in zaten. Ze keken naar 22 verschillende verbindingen, inclusief eventuele omzettings- en afbraakprodukten. Een groot deel daarvan bleek in hoge concentraties voor te komen, niet alleen in sommige ontwikkelingslanden zoals India en Brazilië, maar ook in Europa, de VS, het Midden Oosten, Japan, Australië, Taiwan, Zuid Korea en Rusland. Nederland komt uit het onderzoek naar voren als relatief zwaar vervuild. (Science, 29 september).

Blijkbaar zijn deze verbindingen in de geïndustrialiseerde wereld nog steeds alom aanwezig, ook al is het gebruik ervan in veel gevallen al jaren aan beperkingen onderhevig. De verspreiding van vluchtige organochloorverbindingen zoals hexachloorbenzeen is afhankelijk van de breedtegraad en vertoont een wereldwijd verspreidingspatroon: het verdampt in de tropen en slaat neer in koude streken. Minder vluchtige stoffen, zoals het in veel landen populaire, en ook in de rijstteelt veel gebruikte bestrijdingsmiddel endosulfan, worden minder goed verspreid en vooral in het gebied van herkomst aangetroffen.

Onderzoekers hebben al lang verondersteld, dat sommige organische verbindingen zich vanuit relatief warme streken rond de evenaar door de atmosfeer verspreiden om in koelere streken neer te slaan op de plantengroei en in het water belanden. Zo zou men de hoge concentraties aan sommige milieuvervuilingen in het Arctisch gebied kunnen verklaren. Dit effect treedt vooral op bij organochloorverbindingen van middelmatige vluchtigheid, waaronder veel insekten- en schimmelbestrijdingsmiddelen. Sommige, zoals endosulfan, zijn nog steeds in gebruik. Andere, zoals DDT, zijn in de meeste geïndustrialiseerde landen verboden. Inzicht in het verspreidingspatroon van deze stoffen is van belang omdat het vaak gaat om stoffen die kankerverwekkend zijn of de voortplanting in de war kunnen sturen doordat ze veel op bepaalde hormonen (oestrogenen) lijken.

Boombast leent zich uitstekend voor dit soort onderzoek omdat vetminnende (lipofiele) stoffen zich hierin ophopen, ook als er maar weinig van deze stoffen in de lucht zit. Bovendien is boombast wereldwijd te vinden. Zelfs in de meest afgelegen streken van het regenwoud langs de Orinoco in Venezuela, in het Guanacaste Nationaal Park in Costa Rica en de regenwouden van Belize en Ecuador bleken aantoonbare concentraties organochloorverbindingen aanwezig. Dat geldt ook voor afgelegen eilanden zoals de Marshall eilanden, Guam, de Bermuda eilanden, Tasmanië en het zuidelijke eiland van Nieuw Zeeland. In Oeganda, Togo en Ghana is het milieu nog schoon.