Bestand kansrijk door druk van VS

In de bergen rondom Sarajevo echoën nog steeds geweersalvo's, maar het lijkt vooral vreugdevuur nu daar vannacht het 35ste bestand in de oorlog is ingegaan. In tegenstelling tot de 34 voorgaande bestanden - waarvan sommige slechts een tiental seconden stand hielden - heeft nummer 35 een beduidend grotere kans van slagen.

Dat heeft niet alleen te maken met de afgenomen strijdlust van de Bosnische Serviërs, die overigens gelijke tred houdt met een winning mood van de Kroaten en moslims. De strijdende partijen met hun veroveringsdrift en diep gewortelde wederzijdse haat worden bovenal, voor het eerst sinds 42 maanden oorlog, collectief platgewalst door een nog grotere kracht: een diplomatieke tank van de Amerikaanse regering, met aan boord veel geloofwaardigheid, diplomatiek kapitaal, overredingskracht en als bestuurder de niet aflatende vredesmakelaar Richard “Klitteband” Holbrooke. Hij bereikte op 8 en 26 september in Genève en New York al belangrijke constitutionele akkoorden met de partijen en tussendoor nog een einde aan het beleg van Sarajevo, terwijl de partijen elders doorvochten.

Daarom zal zelfs een mogelijke schending van het huidige bestand Holbrooke niet uit het veld slaan. Hij heeft zich een deadline van 15 november gesteld voor een vredesakkoord, te bezegelen met een vredesconferentie, maar zijn haast en nuchterheid blijven met elkaar wedijveren. Tegen zijn eigen onderhandelingsteam zei hij onlangs: “Ik voorspel nog zeker twee grote crises tussen nu en de vredesconferentie.”

De Amerikaanse regering heeft zichzelf met Holbrooke's pendeldiplomatie een wedloop tegen de tijd opgelegd, waarin alle partijen nauwelijks adempauzes worden gegund. Doorduwen is de strategie, en dwingend de stijl van Holbrooke. “Laat de partijen niet met rust, laat ze geen maanden nadenken, keep Holbrooke in their face”, zo formuleerde een Amerikaanse regeringsfunctionaris het.

Pagina 5: In Bosnië zijn nog veel concessies nodig

Op 31 oktober zullen de presidenten van Bosnië, Servië en Kroatië zich voor vredesoverleg op korte afstand van elkaar installeren in de Verenigde Staten. Holbrooke zal dan tussen hen pendelen om verder te praten over de constitutionele principes en over het grootste struikelblok: de landkaart. Daarna zou een en ander dan bezegeld moeten worden op een vredesconferentie in Parijs.

Omdat de Amerikaanse regering snelheid tot inzet van de vredesmissie heeft gemaakt, gaat het er naar verluidt soms hard aan toe tijdens het beraad. Holbrooke heeft de hoogste treden van de toonladder al meermalen verkend. Een van zijn recente gesprekken met de Bosnische regering mondde volgens zijn eigen teamleden uit in een “hard-schreeuwwedstrijd”. “Dick schreeuwde heel erg veel. Hij deinst er niet voor terug om ongelooflijk hard te zijn”, aldus een van hen.

In de aanloop naar het huidige bestand, vorige week, was het vooral de Bosnische president Alija Izetbegovic, die zwaar onder druk werd gezet door Holbrooke om in te stemmen met een staakt-het-vuren. Veel moslims dromen nog steeds van een overwinning op het slagveld, maar voelen ook de grote pressie van hun belangrijkste bondgenoot, Amerika, om vrede te sluiten. “Meneer de president, dit is een cruciaal moment, en u zet de toekomst van uw land op het spel”, zei Holbrooke tegen de president.

Op maandag reageerde Izetbegovic op de suggestie van een bestand: “Ja, maar nu nog niet.” Op woensdag werd hij nog een keer bestookt door Holbrooke, waarna Izetbegovic een dag later overstag ging, als een aantal voorwaarden zou worden ingewilligd, zoals de aansluiting van elektriciteit in Sarajevo.

Het huidige bestand is - met tussendoor het akkoord over de opheffing van de belegering van Sarajevo - de derde etappe van een diplomatieke hindernisrace van de VS. Daarbij werden in september al twee belangrijke horden genomen. Op 8 september werden de strijdende partijen het in Genève eens over een aantal constitutionele principes: Bosnië blijft de jure een eenheidsstaat, maar het wordt gedeeld in een moslim-Kroatisch en een Servisch deel die beide “speciale parallelle structuren” mogen aangaan met buurlanden. En op 26 september werd in New York overeenstemming bereikt over de invulling van de staatsstructuren: het gezamenlijke parlement, het staatspresidium, de regering en het constitutioneel hof.

De verdeling van de landkaart wordt voor het laatst bewaard, maar het is zeker dat ook Holbrooke de verrichtingen op het slagveld de afgelopen weken met grote belangstelling heeft gevolgd. De Bosnische regeringstroepen, de Bosnische Kroaten en reguliere eenheden van het Kroatische leger hebben in korte tijd spectaculaire terreinwinst geboekt in het noordwesten van Bosnië, waar Bihac niet langer een enclave is, waar onneembaar lijkende Servische bolwerken als Jajce, Kljuc en Mrkonjic Grad zijn veroverd en waar de Serviërs zoveel terrein hebben moeten prijsgeven dat de verdeling van Bosnië die ruim een jaar geleden de internationale Contacgroep voor ogen stond - 51 procent voor de moslim-Kroatische federatie, 49 procent voor de Bosnische Serviërs - de facto is bereikt.

Dat is enerzijds goed nieuws voor Holbrooke, die de oude landkaart van de contactgroep meer in overeenstemming heeft kunnen brengen met de werkelijk bestaande situatie en daarmee veel moeilijk te accepteren gebiedsruil en terugtrekkingen kan voorkomen. Het is anderzijds een tijdbom onder het bestand, omdat het het Bosnische regeringsleger in de verleiding kan brengen het te schenden in de hoop nog meer terrein te winnen.

De kwetsbaarheid van het bestand is de afgelopen dagen al aangetoond toen het door de Bosnische regering tot twee keer toe werd uitgesteld met de bedoeling, op de valreep nog cruciale gebiedsdelen te veroveren voordat het staakt-het-vuren de frontlijnen voor zestig dagen bevriest. Toch heeft zowel de Bosnische regering als de leiding van de Bosnische Serviërs veel geïnvesteerd in dit bestand. De regering heeft afgezien van de aanvankelijk geëiste demilitarisering van Banja Luka. De Bosnische Serviërs hebben eveneens vergaande concessies gedaan: ze eisten aanvankelijk een bestand van langer dan zestig dagen; ze stemden bovendien in met het herstel van de gas- en elektriciteitstoevoer naar Sarajevo en met de opening van de weg naar Gorazde.

Maar er is veel meer nodig om - binnen zestig dagen - tot een akkoord over de territoriale verdeling te komen. De Bosnische Serviërs willen een aaneengesloten gebied, waarin geen plaats is voor enclaves: Gorazde moet verdwijnen - terwijl de Bosnische president Izetbegovic heeft aangekondigd “desnoods nog vijftien jaar” voor Gorazde te willen vechten.

Een tweede cruciaal geschil betreft Sarajevo, en de vraag of die stad door een nieuwe Muur moet worden verdeeld in een moslim-Kroatisch en een Servisch deel. De Serviërs eisen verder een verbreding van de corridor bij Brcko, die het noorden van hun 'Servische Republiek' in Bosnië met Servië verbindt, en ze willen aanpassingen op de landkaart: die van de Contactgroep van vorig jaar gaf de moslims en Kroaten de belangrijkste steden, industriecentra en rivieren en liet de Serviërs - naar hun eigen inschatting - met “de ratelslangen en de stenen”, het platteland.

Een ander cruciaal probleem in het onderhandelingsproces betreft Oost-Slavonië, het laatste stukje Kroatië dat zich nog in handen van de Kroatische Serviërs bevindt. Holbrooke c.s. willen dat probleem in het verband van het Bosnië-overleg oplossen. Zo'n oplossing is echter ondanks deelakkoorden nog lang niet in zicht: Kroatië eist na een overgangstermijn de volledige soevereiniteit over Oost-Slavonië op, de Kroatische Serviërs (en Servië) blijven daar mordicus tegen.

Holbrooke moet alle partijen tot nieuwe concessies brengen. Hij moet bovendien zorgen dat de 'vredespartijen' in beide kampen de overhand houden. De recente militaire successen hebben - bijvoorbeeld - bij de Bosniërs het 'oorlogskamp' wind in de zeilen gegeven: premier Silajdzic en de succesvolle legercommandant Atif Dudakovic maken er geen geheim van eigenlijk liever te willen doorvechten.

Intussen moet ook op andere terreinen het tempo gehandhaafd blijven. Zo moet de NAVO op korte terijn de plannen om direct na de ondertekening van een vredesakkoord een implementatiemacht naar Bosnië te sturen, concretiseren. Daarvoor is snel overeenstemming met Rusland nodig, dat een belangrijke rol wordt toegedicht bij de implementatiemacht. Ook voor Holbrooke zijn er even geen adempauzes, want zijn volgende bestemming is Moskou.