Uitgevers aarzelen over nieuwe media; Frankfurter Buchmesse is ook dit jaar gegroeid

FRANKFURT, 11 OKT. De buitenkant van het ronde Oostenrijkse paviljoen op de Frankfurter Buchmesse, is beplakt met opvallend grote, witte letters. Wie om het gebouw heenloopt ziet dat de letters samen een tekst van schrijver Robert Musil vormen, die handelt over de kwetsbaarheid van de literatuur en het grote belang dat er desondanks aan toegekend moet worden. Het is een behartenswaardige gedachte, deze Oostenrijkse variant op 'Alles van waarde is weerloos', maar, zoals Rudolf Scholten, de Oostenrijkse minister van wetenschap en cultuur tijdens de opening opmerkte, voor zulke wijsheid is op de Frankfurter Buchmesse weinig plaats. De Messe is er niet voor literaire contemplatie, er moeten boeken worden verkocht en records worden gebroken. En daar is de organisatie dan ook druk mee bezig; zoals al een aantal jaren gebruikelijk, meldde zij ook dit jaar tijdens de opening weer dat de Frankfurter Buchmesse opnieuw groter en uitgebreider was dan het jaar ervoor. Op deze 47-ste aflevering zijn bijna 8900 uitgeverijen uit 97 landen vertegenwoordigd (waaronder 296 uit Nederland), die in totaal zo'n 330.000 titels aanbieden, waarvan een kleine 93.000 nieuw. Daarnaast is er een sterk groeiende belangstelling voor cd-roms en cd-i's - het aanbod van deze 'elektronische informatiedragers' is in vergelijking met vorig jaar met 180% gestegen.

In een dergelijke zakelijke atmosfeer is het niet merkwaardig dat de Oostenrijkse schrijver Robert Menasse zichzelf in zijn openingsrede vergeleek met een koe die een toespraak moet houden voor een vergadering van vleesverwerkers en tractorfabrikanten. Hij voegde daaraan toe als literair auteur regelmatig het gevoel te hebben 'inwisselbaar te zijn', omdat er voor 'iedere auteur die ten gronde gaat of wordt afgeslacht' onmiddellijk twee nieuwe klaarstaan om zijn plaats in de literaire caroussel te nemen. Menasse verwees hiermee niet alleen naar het enorme boekenaanbod op de beurs, maar ook naar animositeit die in Oostenrijk ontstond naar aanleiding van het uitroepen van het land tot 'Schwerpunkt' van de Messe, zoals Brazilië vorig jaar was, en Nederland/Vlaanderen het jaar daarvoor. Een dergelijke kwalificatie levert altijd veel publiciteit op en de Oostenrijkse schrijver Gerhard Roth nam daarop alvast een voorschot door Menasse, naar aanleiding van diens uitverkiezing tot openingsredenaar, onder meer een 'middelmatig schrijver' en een 'intrigant' te noemen en op te roepen tot een boycot van de Messe. Hieraan is van Oostenrijkse zijde echter niet veel gehoor gegeven: de meeste bekende Oostenrijkse auteurs, zoals Erich Hackl, Peter Turrini, Christoph Ransmayr en Joseph Hasslinger zijn gewoon aanwezig, terwijl Peter Handke en Elfride Jellinek, de twee bekendste levende Oostenrijkse schrijvers, niet komen, omdat ze dergelijke evenementen altijd uit de weg gaan.

Tijdens de opening riep de Oostenrijkse minister van cultuur en wetenschap Rudolf Scholten, de Verenigde Naties op een literaire prijs voor vervolgde schrijvers in te stellen. Deze prijs zou volgens Scholten geen geldbedrag moeten omvatten, maar de publikatie van het werk van deze schrijvers moeten garanderen. Hoewel hij met zijn oproep nadrukkelijke instemming ontving liepen de emoties hoger op toen de Roemeense president Illescu (Spelling??) onaangekondigd het podium opstapte en onegegeneerd zijn laatste boek, 'een analyse van de omwenteling in Roemenië' dat binnenkort in het Duits zal verschijnen, begon aan te prijzen. Als enige spreker mocht hij daarop een licht boe-geroep incasseren.

Net als vorig jaar is er op deze Messe weer veel aandacht voor cd-i, cd-rom en boeken op Internet. Van al deze 'nieuwe media' is de eerste nieuwigheid wat af, zodat uitgevers en boekverkopers zich in toenemende mate beginnen af te vragen in hoeverre deze nieuwe technologische mogelijkheden een verrijking van hun activiteiten kunnen betekenen. Vooral bij literaire uitgevers bestaan hierover nog aarzelingen, al maakte de organisatie van Schwerpunkt Oostenrijk bekend dat de tv-serie 'Piefkesaga' van schrijver Felix Mitterer op Internet verwschijnt en komt uitgeverij Harper Collins met 'Hum Bom!', een 'interactief gedicht' dat kan worden samengesteld met behulp van de stem van beat-poet Allen Ginsberg.

Voor Robert Musil komen al deze mogelijkheden helaas telaat. Op de tentoonstelling 'Het zesde zintuig' in het Oostenrijkse paviljoen, waar voorwerpen uit het bezit van schrijvers samen met teksten van hun hand worden tentoongesteld, is van hem een pagina uit het manuscript van 'Der Man ohne Eigenschaften' te zien, samen met een etuitje vol kleurpotloden. De bladzijde ziet eruit als een literaire pagina zoals je die op cd-rom zou verwachten: vol kleuren en intrigerende symbolen. Voor Musil was dit kleurenpandemonium echter geen extraatje, hij had het hard nodig om zijn teksten te kunnen redigeren zonder ze telkens over te hoeven schrijven. Zou Musil het hiermee niet tot cd-rom kunnen schoppen?

    • Hans den Hartog Jager