Annemarie Schimmel blijft omstreden

BONN, 11 OKT. Schandalen en schandaaltjes horen traditioneel bij de jaarlijkse Buchmesse, die gisteren in Frankfurt geopend is. Zij zijn goed voor de handel, voor de zwart-witten die zo'n gebeurtenis nodig heeft en voor het geëngageerde bestek dat honderden literair-kritische waarnemers willen of moeten kiezen in de gedrukte overvloed die zij moeten zien te verwerken.

Maar dit jaar is er rondom de Vredesprijs van de Boekhandel, die de 73-jarige beroemde arabiste Annemarie Schimmel zondag in de Paulskirche uit handen van bondspresident Roman Herzog ontvangt, nog wat meer aan de hand dan gewoon is. De commotie die de verlening van deze prijs (25.000 DM), die door de Duitse Börsenverein beschikbaar wordt gesteld, heeft veroorzaakt in de kringen van uitgevers, politici en Feuilleton-redacteuren van Duitse dag- en weekbladen is ongewoon hevig. Wat is het geval? De in Erfurt geboren schrijfster van Die Zeichen Gottes (“De religieuze wereld van de Islam”, haar hoofdwerk) heeft niet alleen weinig bewondering voor Salman Rushdies Satanische Verzen en voor het werk van de “driemaal getrouwde”, voor de moslim-fundamentalisten van haar vaderland Bangla Desj gevluchte schrijfster Taslima Nasrin, zij heeft er bij herhaling begrip voor getoond dat de werkstukken van Rushdie en Nasrin in de leerstellige moslim-wereld tot grote verontwaardiging hebben geleid.

Op 6 mei jongstleden, toen eigenlijk al bekend was dat zij voor de Vredesprijs 1995 gekozen was, zei zij bijvoorbeeld voor de Duitse televisie: “Ik heb de uitwerking op vrome moslims van Salman Rusdies roman Satanische Verzen en van wat er over de inhoud daarvan in islamitische landen bekend werd waargenomen. Miljoenen zijn daardoor in hun diepste geloof en hun grote liefde (voor de Koran) tot in hun hart gekwetst. (...) Dan vraag ik me af: heeft een mens het recht religieuze gevoelens van miljoenen mensen zó te beledigen?”.

Twee weken later had zij daaraan weliswaar toegevoegd dat zij het absoluut niet eens is met de Fatwa, het fundamentalistische doodvonnis dat fanatieke islamitische mullahs over Rushdie en Nasrin hebben uitgesproken, maar toen was het kwaad in Duitsland, het land dat zich voorstaat op zijn speciale banden met de Arabische wereld, al geschied. In de Feuilletons van Die Zeit, de Frankfurter Allgemeine en de Süddeutsche Zeitung kreeg de kwestie het karakter van een strijd tussen Ormoez en Ariman, tussen zwart en wit, goed en kwaad, en dat met een zo mooie Duitse heftigheid dat de Bonner hoogleraar Schimmel zelf een tijdlang naar het tweede plan verdween. Soms werd zij weer even voor de coulissen gehaald, in het weekblad Die Woche bijvoorbeeld op 29 september door de geleerde collega-arabist Peter Wapnewski, lid van de jury voor de verlening van de Vredesprijs van de Duitse boekhandel, die haar vroeg (of eigenlijk: sommeerde) om van aanvaarding van de prijs af te zien. Een groot deel van de Westduitse PEN-leden, Günter Grass bijvoorbeeld, en in dit type discussies altijd deelnemende heren als de professoren Walter Jens en Jürgen Habermass deden haar soortgelijke verzoeken. Er zijn ook al uitgevers die de boeken van Schimmel willen doodzwijgen.

In de Arabische wereld heeft het Duitse debat natuurlijk al zoveel aandacht getrokken, ook in de media in, zeg, Iran en Turkije, dat het zijn politieke “waardevrijheid” in internationaal verband heeft verspeeld. De gevolgen daarvan zijn al zichtbaar bij de Duitse regering, die een zekere ambivalentie jegens de prijsverlening aan mevrouw Schimmel heeft ontwikkeld. Want nadat de voorzitter van de Duitse beursvereniging, Gerhard Kurtze, gisteravond nog eens had gezegd dat “niemand heeft kunnen aantonen dat Annemarie Schimmel werkelijk het fundamentalisme steunt”, kwam Bildungsminister Jürgen Rüttgers (CDU, een protégé van kanselier Kohl) in zijn openingstoespraak van de Buchmesse zeggen: “Dat eerlijke ontsleuteling (van het moslim-fundamentalisme) niet eenvoudig is wordt over een paar dagen in de Paulskirche gedemonstreerd”. Dat was een mooie opsteker voor het Duitse staatshoofd, Roman Herzog, die de prijs van de Duitse boekhandel zondag aan Annemarie Schimmel mag overhandigen in die kerk, die vooral bekend is doordat er in 1848 een nationaal-liberale poging mislukte om in Duitsland de parlementaire democratie ingevoerd te krijgen.

    • J.M. Bik