Bestand

HET GAS STROOMDE, maar de granaten ontploften en kogels maakten hun (laatste?) slachtoffers. Dat was de stand van zaken vandaag in het kapotte Bosnië. Onzekerheid over het al dan niet daadwerkelijk ingaan van het voorgenomen bestand bleef daarmee bestaan. Wat laat hebben de Russen de gaskraan opengezet. Voorwaarde van de Bosnische president Izetbegovic om het bestand van kracht te laten worden was dat Sarajevo, zijn hoofdstad, eerst van gas en elektriciteit moest zijn voorzien. De Russische gaslevering had zes uur nodig om via Oekraïne en Hongarije Sarajevo te bereiken. Er was dus nog een kans voor een spoedig tot zwijgen brengen van de wapens.

In ieder geval is er sinds de Amerikanen zich deze zomer direct met het 'vredesproces' zijn gaan bemoeien een momentum voor vrede ontstaan. Daarbij hebben de Bosnisch-Kroatische successen op de verschillende slagvelden geholpen. Maar de verharding van de strijd in het noordwesten van Bosnië maakt ook duidelijk dat er nu een uitputtingsslag gaande is die een averechtse invloed op de gemoederen kan hebben. Doorzetten aan het diplomatieke front is een dwingende noodzaak wil een bestand en in het vervolg daarvan vrede levensvatbaar zijn. Zo bezien is er een optimum bereikt voor vrede dat zich niet spoedig opnieuw zal voordoen.

EEN TWEEDE noodzakelijkheid is om binnen de kortste keren een geloofwaardige vredesmacht in Bosnië te stationeren. Vaststaat dat de hoofdmacht onder bevel van de NAVO (lees: de Verenigde Staten) zal staan. President Clinton heeft weliswaar nog niet de instemming van de Republikeinse meerderheid in het Congres voor het zenden van Amerikaanse troepen, maar hij heeft inmiddels een toestand geschapen waarin Amerika zich niet meer zonder ernstig gezichtsverlies kan terugtrekken. Hetzelfde geldt voor de Duitse regering. De oppositie in de VS en in de Bondsrepubliek heeft zichzelf met zoveel woorden manoeuvreerruimte laten ontnemen.

Een derde noodzakelijkheid is om het met de Russen eens te worden. De regering-Clinton denkt verder dan Bosnië. Haar strategie is nog steeds gericht op een goede verstandhouding met Moskou. Onder erkenning dat de Russen in het voormalige Joegoslavië een eigen agenda volgen, gaan de Amerikanen ervan uit dat hun medewerking niet kan worden gemist bij het herstel van een enigszins normale menselijke samenleving in dat gebied. Er wordt gestudeerd op een modus die Russische troepen verbindt met het NAVO-commando. Hun bewegingen zouden niet onder 'NATO-command' maar onder 'NATO-control' vallen, wat wil zeggen dat die bewegingen met het NAVO-bevel worden afgestemd. Op dezelfde manier zou een militaire bijdrage van islamitische landen kunnen worden geregeld. Hoe dan ook, van een 'dubbele sleutel' van NAVO en VN alvorens geweld mag worden gebruikt, zal geen sprake meer zijn.

Een vierde noodzakelijkheid is dat de vredestroepen zich beperken tot een puur militaire taak. Zij zullen gewapend optreden van milities die zich aan een centraal commando onttrekken zonder tussenkomst van derden bestrijden. Dat zou verregaande gevolgen kunnen hebben voor de status van de Bosnische Serviërs, nu de diplomatie zich formeel beperkt tot contacten met erkende regeringen. Indien de betrokken regeringen bestandsschendingen veroorzaken, dreigt een vertrek van de vredesmacht. Maar zolang een geloofwaardige vredesmacht niet ter plaatse is, blijft dit de achilleshiel van de bestandsconstructie.

NA VIER JAAR kwakkelen biedt zich de gelegenheid aan zich uit het Bosnische moeras te bevrijden. Dat geldt voor de Serviërs die de afgelopen maanden hun oorlogsdoelen in rook zagen opgaan, dat geldt voor de Bosniërs die jarenlang voor hun ondergang hebben gestaan, dat geldt ook voor de internationale gemeenschap die er het geloof in zichzelf voor afzienbare tijd dreigde te verliezen. De plannen om weer aaneen te smeden wat definitief verscheurd scheen, klinken ingewikkeld of zelfs onuitvoerbaar. Maar er is één factor in zijn tegendeel veranderd: de Servische overtuiging dat de moslim-bevolking van Bosnië als vrije en zelfstandige gemeenschap kon worden geëlimineerd.

Nu de 'holocaust' lijkt afgewend, kan de rede terugkeren.