Vlaanderen aan de grachtengordel

ANTWERPEN, 9 OKT. Zorg dat uw boekje in Nederland wordt uitgegeven, schreef Willem Elsschot in 1939 aan de dichter Daan Boens. “Een Belgisch boek dringt in Holland niet door.” En Elsschot kon het weten, want van zijn in Antwerpen uitgegeven roman Lijmen werden nog geen tien exemplaren in Nederland verkocht. “Vlaamsche uitgevers komen niet in Holland.”

Bijna zestig jaar later is het advies van Elsschot nog altijd actueel, zo bleek zaterdag in Antwerpen tijdens een debat van vijf Nederlandse en Vlaamse uitgevers onder de titel 'Haalt de Vlaamse uitgeverij 2002?' Boeken uitgegeven in Vlaanderen nemen slechts 4 procent in van het Nederlandse marktaandeel, rekende de Vlaamse uitgever André van Halewyck voor. Andersom bestaat 50 procent van de omzet in Vlaanderen uit Nederlandse import. Kortom, terwijl de helft van de boeken in Vlaanderen uit het Noorden komt, dringen Vlaamse uitgevers nauwelijks door in de Nederlandse boekwinkel.

Niet alleen overspoelen Nederlandse uitgevers de Vlaamse markt, ze annexeren ook schrijvers. Auteurs die in Vlaanderen succes hebben, proberen zo snel mogelijk een plaatsje te veroveren aan de Amsterdamse grachtengordel, weet Van Halewyck uit ervaring. Tom Lanoye was hij na twee bundels kwijt. Zo fungeert de Vlaamse literaire uitgeverij als kweekvijver voor debutanten, die vervolgens naar Holland vertrekken. Of dat erg is? “Ach, je krijgt eelt op je ziel.”

Nederlandse uitgevers, in hun tomeloze zoektocht naar nieuw talent, verheugen zich in hun Vlaamse aanwinsten. Bijna elke Nederlandse uitgever heeft zijn zeven of acht Vlamingen. “Om het venijnig soort ironie”, verklaart Vic van de Reijt, van uitgeverij Nijgh en Van Ditmar. “Het is jammer als je niet een deel van die vrolijkheid in je fonds hebt.” Maar Emile Brugman, van uitgeverij Atlas, gelooft daar niet in. “Ik heb geen belangstelling voor Vlaamse literatuur, ik ben geïnteresseerd in goede literatuur”, aldus Brugman, die overigens overspoeld wordt door Vlaamse manuscripten. “Ik denk wel eens dat iedere Vlaming stiekem dicht en dat de helft van Vlaanderen aan een roman werkt.”

Concurrentie uit het Noorden is niet de enige reden waarom betwijfeld kan worden of de Vlaamse literaire uitgeverij het jaar 2002 haalt. Vlamingen besteden veel minder geld aan boeken, onderstreepte Wim Verheije van uitgeverij Manteau, waardoor er minder boekwinkels zijn en een minder aantrekkelijke literaire infrastructuur dan in Nederland met zijn vaste boekenprijs, leenrechtvergoeding en stipendia. Van de Reijt ziet twee structurele redenen voor “de huidige malaise in de Vlaamse uitgeverswereld”. Ten eerste wil niemand zijn geld in een Vlaamse uitgeverij te stoppen. Daarnaast hebben te weinig grote Vlamingen hun idealen in een uitgeverij willen realiseren, zoals in Nederland Polak, Van Oorschot of Lubberhuizen.

Van Halewyck vergeleek “toch weer even Vlaanderen met Nederland” door er op te wijzen dat de Nederlandse overheid relatief vier keer zo veel uitgeeft aan letteren dan de Vlaamse. Terwijl er in 1993 in Nederland 30 miljoen gulden voor werd uitgetrokken, was er in Vlaanderen 3 miljoen beschikbaar. Vlaamse uitgevers moeten ook bij zichzelf te rade, maande Luc Demeester van uitgeverij Lannoo en voorzitter van de Vereniging ter Bevordering van het Vlaams Boekwezen. “Ze hebben het woordje marketing te laat leren kennen. Wat dat betreft kunnen we veel leren van Nederland.”

Als oplossing om te overleven werden de Vlaamse uitgevers alternatieve activiteiten aangedragen, zoals het uitgeven van vertalingen en de distributie van Nederlandse boeken in Vlaanderen. “Een literaire uitgever in Vlaanderen kan het niet rooien zonder distributie”, stelde Demeester. Die stelling werd beaamt door Van Halewyck, die binnenkort de Bezige Bij in Vlaanderen gaat distribueren. Ook het politieke boek, dat in Vlaanderen goed verkoopt, werd aangedragen als reddingsboei. “Een hopeloos genre in Nederland”, volgens Van de Reijt die jaloers is op de top-tien non-fictie in Vlaanderen. “Bij ons staat daar Klaziena uit Zalk op, in Vlaanderen kwaliteitsjournalistiek.” Maar volgens Demeester is de hoogtepunt van het politieke boek in Vlaanderen alweer voorbij.

Op de vraag of de Vlaamse literaire uitgeverij het jaar 2002 zal halen, kwam tijdens het debat afgelopen zaterdag geen eensluidend antwoord. Van Halewyck, die vorig jaar teleurgesteld moest vertrekken bij Meulenhoff, liet strijdvaardig blijken dat hij alvast van plan is die datum te halen met zijn nieuwe uitgeverij Van Halewyck. Demeester stelde verwonderd vast dat het vooral de drie Nederlandse panelleden waren die zich zorgen maken om de Vlaamse uitgeverij, terwijl het volgens hem “wel zal lukken tot in 2002.” Waarop Brugman haastig antwoordde dat hij zich niet werkelijk zorgen maakte en Van de Reijt stelde: “Ook Nederlandse uitgevers staan onder druk. Er zijn steeds meer uitgeverijen onder steeds minder concerns. Dat is zorgwekkend.”

    • Birgit Donker