Vermeend heeft op fiets veel om na te denken

Het televisiejournaal toont een fietsende staatssecretaris Vermeend (Financiën), want hij heeft iets bedacht voor de dienstfiets. Op een ander moment tovert de nijvere bewindsman als een konijn uit de hoge hoed een reeks stimuleringsmaatregelen voor bambies en gazelles: (door)startende ondernemers. De belangstelling voor dit aldus geïnfantiliseerde deel van het belastingrecht leidt af van het grotere werk. De fiscale belangen van multinationals geadviseerd door peperdure gespecialiseerde belastingadviseurs. Over zulke belangen is vorige week beslist, zij het niet door Financiën of op het Binnenhof maar een paar huizenblokken verder in het statige gebouw van de Hoge Raad. Uiteraard buiten bereik van de platvloerse camera's. Wat hier werd beslist wordt alleen beschreven in de fiscale vakbladen. Maar ook voor niet-fiscalisten is het boeiend eens een duik in de belastingtechniek te wagen om enig idee te krijgen wat zich afspeelt buiten de sfeer van het fiscale strooigoed van Vermeend.

De meest recente ontwikkelingen draaien om de belastingheffing van Nederlandse ondernemingen die in handen zijn van buitenlandse concerns of waar een buitenlandse investeerder een oogje op heeft. Wat de Hoge Raad vorige week daarover heeft beslist, komt er op neer dat met een enkele kunstgreep de (Nederlandse) belastingdruk voor dergelijke bedrijven soms tot nul kan worden teruggebracht. Hoe kan dat?

Een buitenlands concern dat een Nederlands bedrijf wil overnemen, richt in Nederland een brievenbusmaatschappij op. Die leent het geld voor de transactie, bijvoorbeeld bij de eigen financieringsmaatschappij van het concern. Na die bedrijfsovername is er nog niets aan de hand. De brievenbusmaatschappij betaalt rente, maar krijgt daartegenover de winst van het overgenomen bedrijf in handen. Dat bedrijf betaalt over die winst gewoon belasting. Maar de situatie verandert als het bedrijf en de brievenbusmaatschappij besluiten fiscaal in elkaar op te gaan; ze vormen dan een zogenaamde fiscale eenheid.

De situatie is nu als volgt: het verlies van de brievenbusmaatschappij (dat is de rentebetaling) wordt weggestreept tegen evenveel winst van het overgenomen bedrijf. Alleen als er dan nog winst resteert, komt de fiscus nog aan bod. De belastingheffing over de rente van de brievenbusmaatschappij vindt elders in de wereld plaats. Deze opzet heeft de Hoge Raad goedgekeurd, ook als het door de brievenbusmaatschappij overgenomen bedrijf al jarenlang onderdeel uitmaakt van het concern. De fiscus ziet dan van de ene dag op de andere de belastingstroom van het Nederlandse bedrijf opdrogen.

Daar heeft Financiën zich de laatste jaren tot het uiterste tegen verzet. Het ministerie vindt de hele constructie veel te doorzichtig; een dergelijke kunstmatige en geforceerde opzet hoeft een inspecteur niet te pikken. Die strijd heeft de fiscus vorige week voor de Hoge Raad verloren. Als troostprijs verlangt de Raad wel dat de lening niet met een belastingparadijs wordt aangegaan. Verder heeft de Belastingdienst er geluk bij dat de Hoge Raad nog verscheidene losse eindjes niet afwerkte. Veel buitenlandse overnemers zullen daarom nog wat kopschuw zijn.

Toch zal de toepassing van de constructie de overnameprijs van Nederlandse bedrijven soms aanzienlijk verlagen. Ons bedrijfsleven staat daarmee in de etalage voor de uitverkoop. Overigens vindt de fiscaal-secretaris van de ondernemersorganisatie VNO/NCW, mr. A. Timmermans, de ontwikkelingen niet verontrustend. Zijns inziens moet Nederland, zeker in Europees verband, niet verkrampt reageren als de belastingheffing binnen een concern naar een ander land verschuift. Juist een flexibele Nederlandse fiscus zou best wel eens investeringen kunnen bevorderen.

De Hoge Raad heeft Vermeend niet helemaal klem gezet. Als de bewindsman de internationaal georiënteerde denkwijze van VNO/NCW overneemt, zal hij zelf de onduidelijke plekken in laatste rechtspraak invullen. Maar vindt hij het ontlopen van de Nederlandse belastingheffing toch te kunstmatig dan kan hij het gebruik van de constructie ontmoedigen door juist verdere twijfel over de betekenis van de rechtspraak te zaaien en mogelijk zelfs tegenmaatregelen aan te kondigen. Die kunnen een onderdeel vormen van een herziening van de fiscale eenheid die voor volgend jaar op het programma staat.

Deze hele miljoenendans wordt ver van televisiecamera's en parlementariërs aandachtig gevolgd door een selecte groep fiscalisten. Ondanks die beperkte belangstelling gaat het voor de schatkist al snel om tientallen tot honderden miljoenen guldens belastinggeld per bedrijf. Het belang voor de gemeenschap is enerzijds de onafhankelijkheid maar anderzijds de overlevingskansen van verscheidene nu nog Nederlandse bedrijven. Degenen die met toepassing van de belastingconstructie in buitenlandse handen overgaan, maken het door de ongelijke verdeling van de belastingheffing moeilijker voor het overblijvende concurrerende Nederlandse bedrijfsleven. Al met al heeft staatssecretaris Vermeend veel om over na te denken als hij op de fiets zit.

    • Aertjan Grotenhuis