Opvoedende terzijdes

Gerrit Krol: De mechanica van het liegen. Essays. Uitg. Querido, 130 blz. Prijs: ƒ 32,50.

Het gastschrijverschap van Gerrit Krol aan de universiteit in Groningen werd door de studenten als 'pittig' ervaren, meldt de achterflap van De mechanica van het liegen. Daarin zijn de colleges als essays afgedrukt en het is duidelijk waarom de studenten er moeite mee hadden. Ze werden gegeven volgens een pedagogisch principe dat Krol als volgt formuleert: 'Kinderen voed je op, zoals Vestdijk ergens schrijft, via terloopse opmerkingen - via opmerkingen die eigenlijk niet voor ze bestemd zijn.' De essays laten zich inderdaad het beste omschrijven als een ogenschijnlijk chaotische verzameling terzijdes.

De chaos is schijn omdat het terrein waarop Krol zich hier beweegt, vertrouwd is: literatuur, exacte wetenschap, filosofie (ethiek, logica) en ook het dagelijkse leven. Ook draaien de essays om een aantal vaste begrippenparen: waarheid en leugen, feit en fictie, chaos en orde, toeval en noodzaak. Dat neemt niet weg dat Krols houding consequent een tastende is - een 'toevallige' inval stuurt het betoog een andere kant op. 'De logica die ik bewandel is een gammele, slingerende brug waarop je je leven niet zeker bent.'

Die houding levert niet altijd veel op. De essays bevatten nogal wat experimenten om wille van het experiment. Krols gezoek naar een formule voor 'mooi' bijvoorbeeld, of zijn poging om literatuur te produceren volgens een mechanisme dat het toeval incorporeert maar toch iets oplevert dat er uitziet als een 'noodzakelijk' geheel. De kloof tussen experiment en resultaat is hier te groot: Krol blijft steken in gefreak. De opgedane kennis levert alleen een mooie omschrijving op van de poëzie van Hans Faverey. Diens oeuvre lijkt een 'zo juist uit elkaar gespatte winkel van Sinkel', maar is een eenheid als een zonnestelsel: zon, planeten en sterren 'voornamelijk verbonden door een mateloze leegte'.

De ethicus Krol is in deze bundel wel op dreef. Met name in het titelessay, een spiritueel betoog over leugen en waarheid in het dagelijkse leven - in dit geval het huwelijk als een vorm van fictie, een door twee mensen gebrouwen mengsel van waarheid en verdichting. 'De lokkende sirene heeft plaats gemaakt voor een griezelverhaal, waarin men wordt meegenomen als in de spooktent op de kermis: je kunt er zeker van zijn dat je heelhuids weer buiten komt.'

    • Gertjan van Schoonhoven