Laarzen poetsen in de loopgraven; Pat Barker voltooit trilogie over Eerste Wereldoorlog

Pat Barker: The Ghost Road. Viking, 196 blz. Prijs ƒ47,25. Ned. vertaling verschijnt voorjaar 1996 bij uitg. De Geus.

Met The Ghost Road, dat vorige week werd genomineerd voor de Bookerprijs, sluit de Engelse schrijfster Pat Barker haar trilogie over de Eerste Wereldoorlog af die gerust imposant mag worden genoemd. De drie delen sluiten uiteraard op elkaar aan, maar ze zijn erg verschillend van benadering en toon. Regeneration (in vertaling bij De Geus verschenen als Niemandsland) was een psychologische sleutelroman met in de hoofdrollen de dichters Siegfried Sassoon en Wilfred Owen, een door veel wol geverfde biseksuele jongeman, en een in oorlogstrauma's gespecialiseerde psychiater. De in 1993 verschenen roman The Eye in the Door (Het oog in de deur) kreeg een stevige dosis thrillerspanning mee rond het thema van de Britse afkeer van homoseksuelen en pacifisten.

De opvangkliniek vol psychisch ingestorte soldaten met ieder hun eigen gruwelijke herbelevingen maakte van Regeneration een huiveringwekkende en aangrijpende roman. Datzelfde gegeven, met weer een biseksuele officier Billy Prior in de hoofdrol, en een allesbegrijpende luistertherapeut Dr Rivers, kwam terug in The Eye in the Door. Waaraan voegde Barker een historisch verhaal toe over een geheime Duitse lijst van homoseksuele mannen en vrouwen die de Engelse oorlogssamenleving ernstig in gevaar zou brengen - een door de geheime dienst verspreid gerucht waaraan niemand destijds durfde te twijfelen. De seksuele activiteiten in urinoirs en andere trefpunten voor mannelijke homo's gingen gewoon door, maar de angst werd op alle fronten groter.

Geraffineerder

Een andere gebeten hond, de lagere sociale klasse, krijgt altijd de literair ondersteunde sympathie van Barker. In de oorlogstrilogie buit ze de in het leger heersende hiërarchie uit om haar engagement met de onderworpen klassen te tonen. In het tweede deel werden vooral argeloze arbeidersgezinnen het slachtoffer van de heksenjacht op pacifisten, en in The Ghost Road wordt nu fijntjes aangegeven hoe de laarzen van Britse officieren tot in de loopgraven toe dagelijks werden gepoetst door arme sloebers van dienaren. En al op de tweede bladzijde reageert een door officier Prior wat lang bekeken meisje met kenmerkende hypocrisie: 'If he'd been a private she'd have asked him what the bloody hell he thought he was gawping at. As it was, she said, 'Nice weather we're having, sir'.' Om eventuele twijfel uit te sluiten: 'WC' staat in deze roman voor working class.

Toch verwerkt de schrijfster, gelukkig, haar sociale kritiek in deze drie romans oneindig veel geraffineerder dan in haar verfilmde bestseller Union Street. Heel haar stijl is in de loop van enkele jaren veel geraffineerder geworden, literairder, zonder dat ook maar op één enkel plekje van mooischrijverij gesproken kan worden. Van een voetballer zegt men dat hij 'groeide in de wedstrijd'; Barker 'groeide' in de literatuur.

Tussen The Eye in the Door (deel 2) en The Ghost Road (3) verscheen Sebastian Faulks' magnifieke en volmaakt terecht veelgeprezen roman over de Eerste Wereldoorlog, Birdsong. Zou het kunnen dat Barker zich door dat boek met hetzelfde onderwerp gedwongen zag te kiezen voor een afwijkende benadering van 'haar' onderwerp? In The Ghost Road neemt ze de lezer volkomen onverwachts mee naar een eilandje in de Stille Zuidzee, waar een jonge en aandoenlijk onervaren Dr Rivers op een antropologische expeditie kennis maakt met inboorlingen die een cultus ontwikkeld hebben van dood, seks en geesten. Een vergelijking met de beklagenswaardige soldaten in de Eerste Wereldoorlog dringt zich op. Maar is deze antropologische zijtak nu kracht of zwakte?

Eigenlijk is Barkers uitstapje naar het eilandje in de Pacific overbodig - het universele en tijdloze in het lijden van de soldaten, hun twijfels en kleine troostjes, blijkt al zo wanhopig duidelijk uit Degeneration en The Eye in the Door, en in grote delen van The Ghost Road. Voor extra diepte en breedte had de schrijfster werkelijk haar toevlucht niet hoeven zoeken in de Stille Zuidzee, waar een volk wegkwijnt door het ontbreken van oorlog. De zeggingskracht van The Ghost Road is zonder Rivers' studentenveldwerk al meer dan voldoende.

Ongelooflijk is in Barkers trilogie de manier waarop zij zich weet in te leven in een soldaat temidden van al die bloederige modder in de loopgraven. En in een homo-officier die een douchebeurt voor een heel bataljon jonge soldaten begeleidt: 'The whole western front is a wanker's paradise. (-) Whenever a man with a fuckable arse hoves into view you can be quite certain something perfectly dreadful's going to happen. But then, something perfectly dreadful is going to happen. So that's all right.'

In de loop van de trilogie is Barker explicieter, zo u wilt mannelijker geworden in haar uitbeelding van de sexualiteit. Een hoerenloper en zijn favoriete stoelpoten in het bordeel - zo een grof staaltje van erotische perversie leverde Barker nog niet eerder af. Maar en òf het een functie heeft, temidden van alle geweld op oorlogs- en thuisfront.

Billy Prior keerde twee maal naar het vaderland en Dr Rivers terug met een shell shock. Om even hard weer terug te willen keren naar het front, zodra hij van zijn plotselinge stomheid of schizofrenie af was. Of geen last meer van zijn twee persoonlijkheden had - 'And really, amidst the general insanity (-) you could argue the army was getting a bargain.' Ook andere jongens probeerden bij nader inzien weer zo snel mogelijk weg te komen van de 'gargouilles' op de ziekenzalen. De soldaten die Rivers' kliniek Craiglockhart als soldaat konden verlaten waren om onnavoelbare redenen blij. 'We are Craiglockhart's success stories. Look at us. We don't remember, we don't feel, we don't think - at last not beyond the confines of what's needed to do the job. By any proper civilized standard (but what does that mean now?) we are objects of horror. But our nerves are completely steady.'

Barker speelde het klaar om viesrealistische veldslagverslagen op een onnadrukkelijke manier te vermengen met allerlei andere 'registers'. Zo krijgen bij haar ook de heftig maar doelloos verlangende Engelse vrouwen een stem, en de treurende moeders en weduwen. Billy Prior houdt een dagboek bij, vele anderen schrijven brieven of gedichten. 'Why? you have to ask yourself. I think it's a way of claiming immunity. First person narrators can't die, so as long as we keep telling the story of our own lives we're safe. Ha bloody fucking Ha.'

Zijn de drie delen van Pat Barkers Eerste-Wereldoorlogtrilogie afzonderlijk van elkaar te lezen? Nee. Want het zou te zonde zijn om een van de drie ongelezen te laten.