Mooi is makkelijk

Ieder weet dat schijn bedriegt, maar desondanks laat men zich er gemakkelijk door leiden. De psycholoog Liesbeth Woertman van de Universiteit Utrecht vertelt dat tijdens experimenten bleek dat de eerste indruk vaak de doorslag geeft bij sollicitatiegesprekken: 'Al tijdens de eerste vier seconden worden deuren geopend of gesloten, omdat de beoordelaar schoonheid onbewust gelijk stelt aan vaardigheden. Wie een leuk gezicht heeft, heeft een grotere kans om aangenomen te worden.'

Maar deze regel dient voor vrouwen genuanceerd te worden. Als zij solliciteren naar een 'mannelijke' baan, zoals bankdirecteur of commissaris, dan maken uitzonderlijk mooie vrouwen minder kans. Het mooie uiterlijk roept typisch vrouwelijke associaties op, terwijl van de sollicitant mannelijke eigenschappen als overwicht en logisch denken gevraagd worden. Woertman: 'Voor dergelijke functies blijft een stijf mantelpakje en een knot in het haar een aanbeveling.' Daarnaast blijken vrouwelijke personeelschefs soms een voorkeur te hebben voor hoog opgeleide, lelijke vrouwen.

Een team Amerikaanse psychologen liet zien hoe belangrijk de rol van uiterlijke schoonheid is voor beroepssucces. Zij namen pasfoto's van honderden studenten bedrijfskunde en deelden hen in op een vijfpuntsschaal die liep van erg mooi naar erg lelijk. Vervolgens werden de afgestudeerden gevolgd tijdens de eerste jaren van hun loopbaan. Het bleek dat knappe mannen direct al een hoger aanvangssalaris wisten te bedingen. Na enkele jaren verdienden mannen gemiddeld $ 2.600 per jaar extra voor ieder punt van aantrekkelijkheid. Bij vrouwen is de relatie tussen succes en uiterlijk complexer. Zo krijgen knappe vrouwen geen hoger aanvangssalaris, maar zij klimmen wel sneller omhoog. Na een aantal jaren is elk punt op de schoonheidsschaal gemiddeld $ 2.150 op jaarbasis waard. De mooiste bedrijfskundigen verdienen dus gemiddeld zo'n $ 10.000 per jaar meer dan hun lelijkste jaargenoten.

Op het relationele gebied blijkt schoonheid evenzeer vruchten af te werpen. Woertman vertelt dat mannelijke proefpersonen de opdracht kregen een telefoongesprek te voeren met een hen onbekende vrouw. Iedereen sprak met dezelfde vrouw, maar de proefleiders lieten portretjes zien van meer of minder mooie vrouwen. Het blijkt dat de proefpersonen aardiger zijn als zij denken dat ze een mooie vrouw aan de lijn hebben en ze proberen bijvoorbeeld eerder een afspraakje te maken. Na afloop van het gesprek hebben de mooiere vrouwen bovendien een vriendelijkere en intelligentere indruk gemaakt.

Dat het uiterlijk zwaarder kan wegen dan karaktereigenschappen bleek ook tijdens een experiment waarbij proefpersonen aan elkaar gekoppeld werden voor een avondje uit. Deze koppelingen waren volstrekt willekeurig, maar de proefleiders vertelden de proefpersonen dat zij een partner hadden gekregen die qua karakter goed bij hen zou passen. Er zou dus verwacht kunnen worden dat iedereen zijn best zou doen om de ander beter te leren kennen, maar alleen de aantrekkelijke proefpersonen slaagden erin een vervolgafspraakje te maken.

De schone schijn heeft dus belangrijke voordelen, maar Woertman zou degenen met een minder perfect uiterlijk desondanks nooit aanraden om een plastisch chirurg te bezoeken: 'Uiteindelijk is het innerlijk toch het belangrijkste. De preoccupatie met de buitenkant maakt het leven oppervlakkig. Het is tragisch als mensen niet van zichzelf houden om wie zij zijn, maar om hoe zij eruit zien.' Het is in dit verband veelzeggend dat niet de mensen met flaporen, kinnebakken of haakneuzen het vaakst hun gezicht door de chirurg laten bijwerken. Vooral mensen die er volgens de heersende opinie goed uitzien, willen van hun kleine of ingebeelde schoonheidsfoutjes af. Hun zelfwaardering is zo afhankelijk van hun uiterlijk, dat hun leven geregeerd wordt door een abstract schoonheidsideaal.

Mooie mensen hebben drommels goed in de gaten wat uiterlijke schijn vermag. Woertman: 'Als zij waardering krijgen, weten ze nooit of zij die echt verdiend hebben of dat zij het compliment hebben binnengesleept met hun oogopslag. Zij wantrouwen de lof voor geleverde prestaties en zo kan schoonheid op subtiele wijze het zelfvertrouwen ondermijnen.'

Woertman: 'Daarnaast moet je niet vergeten dat de effecten van schoonheid het sterkst zijn bij de uiteinden van het continuüm. De mensen die echt mooi of echt lelijk zijn, ondervinden de belangrijkste voor- en nadelen. De meeste mensen vallen echter in het middengebied en hebben een gemiddelde schoonheid.'

Dit blijkt ook uit het onderzoek van Woertman waarbij zij mensen vroeg een cijfer voor hun eigen uiterlijk te geven. Zevens en zessen worden het vaakst genoemd. Woertman: 'Opvallend hierbij is dat de meeste mensen het eigen gezicht mooier vinden dan hun lichaam. Ik denk dat dit ontstaat door een soort rechtvaardiging achteraf. Je gezicht laat je aan iedereen zien, dus dat moet er wel redelijk uitzien. Het lichaam wordt echter verhuld door kleding, dus daar kan wel wat mis mee zijn.'

Woertman ondervond ook dat de cijfers voor het eigen uiterlijk niet alleen door de buitenkant worden bepaald. Zij geeft psychotherapie aan vrouwen die in hun jeugd seksueel misbruikt zijn en deze groep blijkt het eigen lichaam extreem lelijk of zelfs smerig te vinden. Woertman: 'Ze proberen te leven alsof ze geen lichaam hebben. Ze dragen verhullende kleding, douchen alleen functioneel en vermijden spiegels. De gevolgen zijn onder meer dat ze problemen kunnen krijgen met eten en seksualiteit en niet letten op pijnsignalen. Ze kunnen zichzelf bijvoorbeeld opzettelijk branden of snijden. Deze vrouwen zien er in mijn ogen vaak leuk uit, maar hun gezicht vinden ze niet meer dan een vijfje of een zesje waard en hun lijf krijgt een dikke onvoldoende.'

De vrouwen hebben vaak een uitstraling die past bij hun eigen lichaamsbeeld. Woertman: 'Er zijn hierbij twee mogelijkheden. Soms zijn het net grijze muizen, die je niet aan durven te kijken en die een straffe motoriek hebben. In een menigte zou je ze niet eens zien. Een andere mogelijkheid is dat zij zichzelf overschreeuwen. Ze dragen veel make-up, komen met grote stappen binnen, houden de borst vooruit en maken grote gebaren. Ze zijn schijnbaar vrolijk, maar je merkt dat er iets mis is. Beide groepen verlangen naar liefde en contact, maar maken dit met hun gedrag onmogelijk.'

Het opvallende is echter dat je deze vrouwen ziet veranderen als de therapie vruchten afwerpt. Ze gooien hun schuchterheid af of komen tot rust en ze daardoor krijgen ze iets over zich waardoor het prettiger is om naar te kijken. Woertman: 'Het is zelfs voorgekomen dat ik een cliënt ging ophalen, voor een afsluitend gesprek dat een half jaar na de vorige sessie plaatsvond. Ik liep de wachtkamer is en wilde al terugkeren, toen zij mij aansprak. Ik had haar niet eens herkend. Ze was een ander mens geworden nu zij zich beter voelde.'

Amerikaanse onderzoekers deden een soortgelijke waarneming. Zij kozen een saaie, onaantrekkelijke studente uit en vroegen de populairste jongens uit haar jaar om haar mee uit te vragen. Haar agenda stond snel vol met leuke afspraken, en de onderzoekers zagen de studente opbloeien. Ze voelde zich meer zelfverzekerd en kreeg een aantrekkelijke uitstraling. Schoonheid zit niet alleen aan de buitenkant.

    • Ad Bergsma