Kaalkopshampoo, nu met genen

Kaalheid kan over enkele jaren via gentherapie worden bestreden, zo voorspellen Amerikaanse onderzoekers die de geheimzinnige haargroeifactor op het spoor zijn.

Tot voor kort werd kaalheid bestreden met 'wondermiddelen' waarvan de garantie niet langer duurde dan de tijd die de verkoper nodig had om uit de stad te komen. Zelfs moderne middelen, zoals het veel in de publiciteit gebrachte Minoxidil (van Rogaine), leiden alleen bij een klein percentage kale mannen tot redelijke haargroei. Deze behandelingen hebben bovendien weinig met wetenschap te maken. Zo werd Minoxidil aanvankelijk gebruikt als middel tegen hoge bloeddruk.

'De meeste middelen tegen kaalheid zijn bij toeval ontdekt', zegt oncoloog Stuart Yuspa van het National Cancer Institute in de Verenigde Staten. Onlangs is Yuspa zich gaan toeleggen op onderzoek naar kaalheid. De oorzaak van het ontstaan van kaalheid is volgens hem nog nooit grondig bestudeerd. Onderzoekers weten nog weinig af van het hoe en waarom van haargroei en haaruitval. Maar onlangs zijn twee resultaten bereikt die misschien tot 'wondercrèmes' leiden die werkelijk doen wat zij beloven.

Robert Hoffman en Lingna Li van de Amerikaanse onderneming AntiCancer Inc. in San Diego hebben een methode gevonden om genen in te brengen in haarzakjes met behulp van een crème die in de huid van muizen kan worden gewreven en misschien binnenkort ook in die van mensen. Deze genenshampoo heeft al een spectaculair resultaat opgeleverd, aldus Hoffman: hij heeft de haren van muizen 'vanaf de haarwortels gekleurd'. De twee onderzoekers publiceerden hierover in het julinummer van Nature Medicine. Hoffman noemt zijn methode de beste die men tot nu toe heeft gevonden voor het inbrengen van genetische informatie in haar-producerende cellen. 'We denken dat door deze methode de haaruitval binnen het bereik van de gentherapie komt te liggen.'

Een andere ontwikkeling, waarover Journal of Investigative Dermatology bericht, is die waarbij Yuspa en zijn collega's zicht beginnen te krijgen op de geheimzinnige 'haargroeifactor'. Deze factor is het biochemische signaal dat verantwoordelijk is voor het aanzetten van normale haarcellen tot het vormen van een haarzakje en vervolgens haargroei. Eenmaal geïsoleerd, zou deze factor de eerste stap kunnen zijn op weg naar het reactiveren van haarzakjes van kale mensen.

De ontdekking van Hoffman en Li van een methode om genen in te brengen in haarzakjes lijkt in zoverre op eerder kaalheids-onderzoek, dat de onderzoekers niet weten waarom het werkt. Hoffman en zijn collega's wilden kankerpatiënten helpen van wie het haar als gevolg van chemotherapie uitviel. Daartoe ontwikkelden zij enkele jaren geleden een laboratoriumtechniek om cellen van de huid van de menselijke schedel te laten groeien op sponzen die gedrenkt waren in voedingsstoffen.

De doorbraak van Hoffman en Li kwam in twee stappen. Eerst stopten zij het huidpigment melanine in microscopisch kleine vetbolletjes, de zogeheten liposomen. De liposomen brachten hun inhoud op een efficiënte manier in de haarzakjes op de sponzen en kleurden het haar dat daar ging groeien donker. Toen Hoffman en Li dit principe op muizen uitprobeerden, maakte de melanine het witte haar van de muizen vanaf de wortels donker: een effect dat tot enkele weken voortduurde. Er traden geen bijverschijnselen op. Hoffman denkt dat deze ontdekking in de komende paar jaar ook op mensen kan worden toegepast, mits de onderzoekers de juiste methode vinden om het pigment gelijkelijk te verdelen over de menselijke cellen.

Vervolgens toonden Hoffman en Li aan dat via de liposomen op een even efficiënte en doelgerichte wijze in de haarzakjes een gen kan worden ingebracht dat tot haargroei aanzet. Over deze techniek zijn veel vragen nog niet beantwoord. 'Zo zijn de liposomen die Hoffman en Li gebruikten niet geliefd bij moleculen als DNA, die een negatieve lading dragen', zegt Dan Yarosh van de concurrerende onderneming Applied Genetic in New York. Als gevolg daarvan moest de groep van Hoffman een grote hoeveelheid DNA gebruiken om het effect van de genen door te drukken. Deze hoeveelheid moet worden gereduceerd voordat deze techniek in de praktijk kan worden toegepast. 'Bovendien', zegt Yarosh, 'bleven de nieuwe genen slechts korte tijd in de cellen werkzaam.' Dit impliceert dat een behandeling met genen om de week of vaker moet worden herhaald.

Hoffman geeft toe dat er nog veel moet worden gedaan aan het ontwerpen van 'optimale' liposomen en ook moet nog worden uitgevonden hoe ze in een zalfbasis kunnen worden verwerkt om het beste resultaat te bereiken. Toch voorspelt hij dat deze problemen zullen worden opgelost, zodat binnen vijf jaar de genetische behandeling van kaalheid bij de mens zou kunnen worden beproefd.

Maar het behandelen van kaalheid zal moeilijker zijn dan het kleuren van haar. Men weet nog niet welke genen verantwoordelijk zijn voor de haargroei. Zelfs de beste zalfbasis is nutteloos wanneer hij niet de juiste werkzame stoffen bevat. Hier gaat de haargroeifactor een rol spelen. Yuspa's werk, waar tientallen jaren onderzoek aan vooraf gaat, heeft aangetoond dat een bepaalde groep cellen, die van de haarpapillen (die diep in de huid liggen), verantwoordelijk zijn voor het instrueren van andere huidcellen tot het vormen van haarzakjes en het laten groeien van haar. Uit Brits onderzoek blijkt dat men door het transplanteren van de papil-cellen zelfs haar kan laten groeien op de gewoonlijk haarloze voetzolen van muizen. En Yuspa en zijn collega Ulrike Lichti lieten zien dat men door deze cellen te vermengen met gewone huidcellen zelfs haar kan laten groeien op muizen die van zichzelf helemaal geen haar hebben.

Yuspa en Lichti zijn nu een stap dichter bij het identificeren van de mysterieuze factor die de cellen van haarpapillen afscheiden om haarzakjes aan te zetten tot haargroei. In samenwerking met Upjohn, de fabrikant van Minoxidil, zijn ze er achter gekomen hoe ze de cellen zich in een kweek moeten laten vermenigvuldigen. Ze namen negentien verschillende cellen en gebruikten die als stamvaders van negentien series nakomelingen. Vervolgens werd iedere serie getest op het vermogen haarzakjes aan te zetten tot haargroei.

Het resultaat: sommige van deze series stimuleerden de haargroei beter dan andere. 'We zijn nu bezig om de verschillen te bepalen', zegt Yuspa. Hij heeft aanwijzingen gevonden dat er waarschijnlijk meer dan één haargroeifactor is. Zo kunnen sommige cellen van haarpapillen bij muizen de haarzakjes aanzetten tot zo'n wilde en dichte haargroei, dat het haarkleed lijkt op dat van ratten.

Deze ontdekking zou wel eens van doorslaggevend belang kunnen zijn bij het behandelen van kaalheid. De haarzakjes van kalende mannen stoppen niet helemaal met het produceren van haar, maar het haar dat zij laten ontstaan (vellus geheten), is vrijwel niet te zien, zoals perzikdons. De haarzakjes zijn kleiner geworden. 'Wanneer we het proces eenmaal begrijpen, zullen we in staat zijn haarzakjes te reactiveren en minihaarzakjes te veranderen in gewone haarzakjes, zodat ouder wordende mannen en vrouwen weer de haargroei van een jongere krijgen', zegt Yuspa.

Andere wetenschappers zoeken ook naar de genetische oorzaken van het uitvallen en groeien van haar. Nu er methoden bestaan voor het inbrengen van genen in haarzakjes, voorspelt Hoffman dat er een wedloop begint om de beste genen te vinden. Een van de eerste kandidaten is wellicht afkomstig uit de laboratoria van Pragna Patel, een moleculair bioloog van het Baylor College of Medicine in Houston.

Patel maakte onlangs bekend bij het X-chromosoom een mutatie te hebben gevonden die bij leden van een Mexicaanse familie over het hele gezicht donker, dik haar deed groeien en alleen de lippen vrij liet. Het verschijnsel is zo opvallend, dat verschillende leden van deze familie in circussen optreden als 'weervolven'. Patel vermoedt dat zij op een oud gen is gestuit dat op een bepaald moment in de evolutie is uitgeschakeld. Door het identificeren van het gen en het bepalen van de volgorde van de basen in het DNA (sequencing), zouden andere genen kunnen worden gevonden die van belang zijn voor de haargroei.

Het ziet er niet naar uit dat het proces van haargroei met één genetische behandeling weer kan worden hersteld. Iedere behandelingsmethode zou na verloop van tijd weer moeten worden herhaald, om de uitval-signalen die het lichaam aan het haar geeft te kunnen overstemmen. (Het veranderen of tegenhouden van deze signalen is een andere richting van onderzoek). Maar de populariteit van Minoxidil, dat tweemaal per dag moet worden gebruikt om een levenslang effect te kunnen hebben, lijkt er op te wijzen dat kalende mannen en vrouwen maar al te graag bereid zijn met dit ongemak te leven.

Vertaling George Beekman