Skopje speculeert over daders van aanslag

Wie pleegde gisterochtend in Skopje de moordaanslag op Kiro Gligorov, de president van Macedonië, de man die er vier jaar lang in is geslaagd zijn land - als enige van de republieken van het oude Joegoslavië - buiten het oorlogsgeweld te houden?

In Skopje wordt druk gespeculeerd: Griekse extremisten, Albanese extremisten, Macedonische extremisten, Servische extremisten. Aan potentiële daders is geen gebrek: er zijn er zoveel als er problemen waren, en aan problemen heeft Macedonië de afgelopen jaren geen gebrek gehad.

Maandag en gisteren kwamen er twee aan de orde. Maandagavond keerde Gligorov uit Belgrado terug, na in besprekingen met de Servische president Milosevic concessies te hebben losgekregen over een mogelijke wederzijdse erkenning van Joegoslavië en Macedonië: een nieuw stapje op de Macedonische weg naar de internationale normalisering. Servische nationalisten in zowel Servië als Macedonië (Macedonië heeft een kleine Servische minderheid) zijn tegen die normalisering: zij noemen Macedonië “Zuid-Servië” en eisen dat het land bij Servië wordt aangesloten. De mogelijkheid dat Servische extremisten - tegenstanders van Milosevic èn de Macedonische onafhankelijkheid - Gligorov als hèt symbool van die Macedonische onafhankelijkheid hebben willen vermoorden, is weliswaar klein, maar kan niet geheel worden uitgesloten.

Een ander probleem dat gisteren weer aan de orde kwam is de normalisering van de relaties tussen Macedonië en Griekenland, na het akkoord van vorige maand. Daarbij werd onder andere afgesproken dat Macedonië - in ruil voor de opheffing van de Griekse boycot en wederzijdse erkenning - zijn vlag met het omstreden Griekse symbool afschaft en zijn grondwet aanpast. Het akkoord - een hoogst belangrijke doorbraak na vier jaar van ruzie - is zowel in Griekenland als in Macedonië omstreden. Griekse radicalen vinden het te ver gaan, terwijl Macedonische nationalisten, verenigd in de VMRO-DPMNE (Macedonische Revolutionaire Organisatie - Democratische Partij voor Macedonische Nationale Eenheid), de partij van de charismatische dichter Ljupco Georgijevski, vinden dat Gligorov te veel heeft toegegeven en de belangen van de Macedonische staat heeft verkwanseld.

Georgijevski heeft de aanslag op de 78-jarige president veroordeeld als een daad van terrorisme en een protestmanifestatie van zijn partij tegen het akkoord met Griekenland direct afgelast. Maar de mogelijkheid dat extremisten uit zijn achterban achter de aanslag zitten, is van alle mogelijkheden verreweg het grootst. De VMRO-DPMNE is een extreem nationalistische partij, fel anti-Grieks en fel anti-Albanees. De partij, die na de uitroeping van de Macedonische onafhankelijkheid de grootste partij van het land werd maar de verkiezingen van vorig jaar boycotte, acht zich de erfgename van de radicale Macedonische terreurorganisaties uit het begin van deze eeuw en heeft de in 1991 als president gekozen Gligorov de afgelopen jaren voortdurend veroordeeld als een verrader van de Macedonische zaak, een communist en een titoïst. De ex-communist Gligorov was in het vroegere Joegoslavië lid van het Centraal Comité, minister van financiën, vice-premier en parlementsvoorzitter.

Ten slotte bestaat de mogelijkheid dat de daders uit de hoek van de Albanezen komen. De betrekkingen tussen de Macedonische meerderheid en de omvangrijke Albanese minderheid zijn al jaren zo gespannen dat de twee bevolkingsgroepen niet met, maar eerder naast elkaar leven. Dat Macedonië de afgelopen jaren rustig is gebleven, ligt aan de bewonderenswaardige terughoudendheid van zowel Gligorov als de belangrijkste leiders van de Albanese minderheid, die zich bewust zijn geweest van het feit dat Macedonië een kruitvat is waar onrust tot een bloedbad kan leiden. Die terughoudendheid heeft echter de Albanese minderheid haar eenheid gekost: ze wordt vertegenwoordigd door vier politieke partijen, waarvan er een met de Macedonische regering meewerkt en drie niet. Een daarvan, de Partij van Democratische Welvaart van Albanezen in Macedonië van Arben Xhaferi en Menduh Thaci, stelt eisen die neerkomen op de vorming van een 'staat in de staat' voor de Albanese minderheid. In juli mislukten besprekingen tussen de regering en vertegenwoordigers van drie van de vier Albanese partijen.

De leiders van de Albanese partijen mogen zich dan terughoudend en gematigd opstellen, dat hoeft niet voor hun achterban te gelden, en de mogelijkheid dat extremisten uit die hoek achter de aanslag zitten, moet niet geheel worden uitgesloten.

De vraag is nog of Gligorov de aanslag overleeft, en, zo ja, of hij zijn functie kan blijven uitoefenen. Als dat niet het geval is, doemen er grote problemen op voor de Macedonische stabiliteit. Gligorov is wel de slimste vos van de Balkan genoemd, een romanticus, die van Macedonië een laboratorium van etnische tolerantie wil maken. Dat werk is verre van af. Het akkoord met Griekenland en de toenadering tot Servië mogen Macedonië de afgelopen weken in een wat rustiger vaatwater hebben gebracht, de gevaren zijn verre van geweken. Als de bedachtzame en beheerste Gligorov wegvalt, valt een zuil van stabiliteit op de Balkan weg.

    • Peter Michielsen