Pedagoog bepleit gezinspolitiek door introductie van verzekeringsstelsel; 'Geef mensen die kinderen opvoeden extra middelen'

ROTTERDAM, 4 OKT. Het CDA heeft de gezinspolitiek weer op de agenda geplaatst, daarin bijgevallen door VVD-leider Bolkestein. Dat zou de indruk kunnen wekken dat gezinspolitiek welhaast per definitie conservatief is. Ten onrechte, meent Peter Cuyvers, stafmedewerker van de Nederlandse Gezinsraad en auteur van de brochure Moderne gezinnen, vorig jaar verschenen in de reeks PvdA Verkenningen. Hij bepleit - op persoonlijke titel - een moderne gezinspolitiek, waarin de steun voor degenen die kinderen opvoeden centraal staat.

Volgens Cuyvers is een herziening van het sociale-zekerheidsstelsel noodzakelijk. “Het is bekend dat Nederland het meest expliciete gezinsstelsel van de hele wereld heeft. Zelfs in de meest conservatieve landen gaat men niet zo ver in het subsidiëren van voltijds huisvrouwen (door het toekennen van toeslagen aan kostwinners bij uitkeringen en in de inkomstenbelasting), enerzijds omdat daar vaak sprake is van kinderarbeid, anderzijds omdat daar eenvoudigweg geen geld voor is. Ons stelsel voldeed, totdat men ontevreden raakte over de gevolgen voor de emancipatie. Want uit emancipatie-oogpunt hebben wij een monsterachtig stelsel, maar dat vonden in 1950 nog maar heel weinig mensen.”

In de afgelopen decennia is er veel veranderd in de levensloop van mensen. Vroeger trouwden velen vanuit het ouderlijk huis en kregen niet lang daarna kinderen. Men ging van gezin naar gezin. Die 'standaardlevensloop' heeft in hoog tempo terrein verloren. Menig leven verloopt nu van gezin naar individu, naar paar, gezin, weer terug naar paar en ten slotte weer naar individu - al dan niet met herhalingen van een of meer stappen.

Cuyvers: “Vroeger hoefde de overheid alleen rekening te houden met zorgende leefeenheden, nu zijn er zorgende en zorgvrije eenheden. Daar moet je rekening mee houden, anders knijp je gezinnen met kinderen uit.” De huidige kinderbijslag is bij lange na niet voldoende om de extra kosten van het opvoeden van een kind te dekken. Daarbij komt nog dat veel ouders in inkomen teruggaan bij de geboorte van een kind doordat een van beiden korter gaat werken. “Modale gezinnen met twee kinderen krijgen een enorme klap. Niet dat ze onder het minimum zakken, maar wel ruim onder modaal. Ze kampen met het probleem dat ze hun kinderen niet meer kunnen bieden wat ze hun zouden willen bieden. Dat leidt tot stress. Daar moeten we een dam tegen opwerpen. Als er één ding blijkt uit pedagogisch onderzoek, is het dat stress bij ouders niet goed is voor kinderen”, zegt Cuyvers.

“Ik houd een pleidooi voor solidariteit. De individualisering maakt alles wat solidair is verdacht en rechts. Ten onrechte. Een gezin doet iets ánders dan de maatschappij. Neem een gezin met een gehandicapt kind dat bijvoorbeeld een rolstoel nodig heeft. Als een ander kind in dat gezin dan nieuwe Nikes wil, dan moet die maar even geduld hebben. De maatschappij geeft geen prioriteit meer aan die rolstoel, het gezin wel.

“Nederlanders snappen heel goed dat je solidair moet zijn op het gebied van de AOW. Maar de prioriteiten op gezinsniveau worden systematisch geschaad door de beleidsmakers. Als je als ouder net zo calculerend zou zijn als de overheid, en dus kansrijke kinderen meer kansen zou geven, dan zou je je rotschamen. Dat komt echter vrijwel niet voor. Binnen gezinnen bestaat solidariteit nog wel.”

De enige oplossing ligt volgens Cuyvers in een drastische herziening van het stelsel van sociale zekerheid. Een verhoging van de kinderbijslag alleen is ontoereikend. “Vrouwen willen zich meer ontplooien, en de Nederlandse gezinsstructuur biedt daarvoor belemmeringen.” Het gaat hem erom een stelsel op poten te zetten dat recht doet aan die ontplooiingswens, echter zonder dat degenen die kinderen opvoeden daarvan het gelag moeten betalen.

“Wat nodig is, is een duaal stelsel. De overheid moet in allerlei regelingen onderscheid maken tussen leefeenheden met en zonder kinderen.” Met opzet formuleert hij het zo ruim, 'leefeenheid met kinderen': een eenoudergezin, een homostel met kinderen, een woongroep met kinderen en een 'klassiek' gezin - ze vallen wat Cuyvers betreft allemaal onder de noemer 'gezin', omdat ze hun zorgtaak gemeen hebben.

“De tegenstelling tussen gezinnen en alleenstaanden of paren zonder kinderen is een schijntegenstelling. Vrijwel iedereen leeft een aanzienlijk deel van zijn leven in een gezin; de overgrote meerderheid van de bevolking krijgt kinderen.” De in trendy tijdschriften beschreven alleenstaande yuppen en dinky's (double income no kids) zijn namelijk precies dezelfde mensen die tien jaar later in de kinderen zitten. Dan hangen anderen de dinky uit.

Cuyvers ziet de oplossing in een verzekeringsstelsel. “We vinden het normaal om verzekerd te zijn tegen ziek en oud worden, juist omdát we het allemaal meemaken. Dat geldt echter ook voor kinderen krijgen. Daarom is een verzekeringsstelsel ook financieel haalbaar.”

Zo'n stelsel zou ertoe moeten leiden dat het inkomen van mensen beter gespreid wordt over hun levensloop. Nu is het vaak zo dat mensen veel inkomen hebben voordat ze kinderen krijgen en nadat de kinderen het huis uit zijn, maar weinig inkomen hebben als ze het geld het hardste nodig hebben: wanneer ze in de kinderen zitten. Cuyvers: “Ik pleit ervoor dat de overheid mensen verplicht zich op een bepaald niveau te verzekeren. Boven dat basisniveau kan men zich dan desgewenst particulier bijverzekeren indien men een hoger inkomen wenst in de tijd dat men kinderen opvoedt.”

Zo'n twintig procent van de mensen krijgt echter helemaal geen kinderen. Die moeten toch meebetalen, volgens Cuyvers. “Aan Schiphol betaal ik ook mee als ik niet vlieg. Een nieuwe generatie is een investering waar we allemaal belang bij hebben. Mensen zonder kinderen willen best voor kínderen betalen, liever dan voor werkschuw tuig. Dat is namelijk het huidige imago van de collectieve lasten.”

Het duale stelsel dat Cuyvers bepleit zou zich niet moeten beperken tot de sociale zekerheid. Ook in bijvoorbeeld arbeidstijden wil hij onderscheid maken tussen mensen met en zonder kinderen. “Straks zijn winkels en andere bedrijven veel langer open per dag. Geef dan mensen met kinderen het recht op werktijden die passen bij de schooltijden van de kinderen. Anderzijds biedt zo'n tweeploegensysteem het bedrijfsleven ook de nodige flexibiliteit. De helft van de werknemers heeft immers geen zorgtaken. Door spreiding van werktijden krijg je minder files.”

“De komende vijf jaar zal dit wel op hoongelach stuiten”, verzucht Cuyvers. “Ik hoop het de komende twee jaar allemaal te kunnen doorrekenen. Het probleem is dat de deelnemers aan het debat over dit soort zaken allemaal hebben gestudeerd. Ze verklaren zichzelf representatief voor de hele bevolking, maar zijn dat niet. De meeste mensen maken helemaal geen carrière, willen dat ook niet. Toch gaat het goed met ze. Kinderen hebben niks aan carrièrekonijnen. Maar als het met ouders goed gaat, dan is dat ook goed voor de kinderen.

“Dat gezin raken we voorlopig niet kwijt. Daar is absoluut geen draagvlak voor. Er is gewoon geen alternatief. Maar de vrije ruimte van gezinnen gaat achteruit, zowel qua tijd als financieel. Men heeft behoefte aan die vrije ruimte om het gezinsleven gestalte te kunnen geven. Dáár moeten we wat aan doen.”