Europa: Kohls Europese huis

Sinds de val van Sovjet-leider Michail Gorbatsjov, eind l991, is weinig meer vernomen van het Gemeenschappelijke Europese Huis, waarover hij zo graag sprak. Idealen over een harmonisch samenwerkend Europa dat van zijn verleden had geleerd, leken na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en het uitbreken van de oorlog in Joegoslavië voorlopig te hebben afgedaan. De politieke leiders in Europa werden gedwongen hun aandacht te richten op conflictbeheersing en het tegengaan van schendingen van de mensenrechten - en toen dat niet lukte, op beperking van de schade.

Er blijkt echter een staatsman te zijn die het estafettestokje, weliswaar wat vertraagd, van Gorbatsjov heeft overgenomen: bondskanselier Helmut Kohl, de man van de Duitse eenwording en de spil van de Europese Unie. Vorig jaar juli sprak hij tijdens een ontmoeting met de Europese Commissie als volgt over het doel dat hij zich had gesteld voor het komende Duitse 'voorzitterschap' van de EU: het bouwen van een Europees huis van het type zoals dat in het Verdrag van Maastricht is getekend en dat gefundeerd is op het principe van subsidiariteit (eenwording alleen daar waar het zinvol en geboden is). Het huis moest bovendien bestand zijn tegen de tand des tijds. Het oogde overigens als een nogal bescheiden woning, allereerst bestemd voor de vijftien lidstaten van de Unie.

De beeldspraak was niet eenmalig, zo bleek vorige week donderdag. Toen parafraseerde de kanselier zijn opmerkingen van meer dan een jaar geleden in een toespraak voor de parlementaire vergadering van de 34 leden tellende Raad van Europa in Straatsburg. “We hebben Europa nodig als weerbestendig huis met een solide dak, waarin alle Europese volken, elk naar zijn eigen behoefte, een onderkomen vinden, en met woonrecht voor het leven voor onze Amerikaanse vrienden.” De belangrijkste reden om dit huis te bouwen is volgens Kohl “veilig te stellen dat we ook in de eenentwintigste eeuw in vrede en vrijheid leven en niet opnieuw terugvallen in een tijd van barbarij die we al achter ons hebben gelaten”.

Deze redenering komt in grote lijnen overeen met die van Gorbatsjov. In zijn boek Perestrojka uit 1987 beschreef de Sovjet-hervormer de voorgeschiedenis van zijn idee. “Na mezelf ingesteld te hebben op een nieuwe politieke visie, kon ik de veelkleurige lappendeken van de Europese politieke landkaart niet meer accepteren zoals vroeger. Het werelddeel heeft meer dan zijn deel aan oorlogen en tranen gehad. Het heeft genoeg gehad. Het panorama van dit lankmoedige land (de Sovjet-Unie - red.) beschouwend en nadenkend over de gemeenschappelijke wortels van de veelvormige, maar in wezen gemeenschappelijke Europese beschaving, werd ik me er steeds scherper van bewust hoe kunstmatig en tijdelijk de confrontatie tussen de blokken eigenlijk is en hoe uit de tijd het 'ijzeren gordijn'. Waarschijnlijk kwam het idee van een Gemeenschappelijk Europees Huis op deze manier bij me op, en op het juiste ogenblik vond ik als vanzelf de juiste uitdrukking.”

Gorbatsjovs visie ontmoette wantrouwen in Westelijke hoofdsteden. De vroegere Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Henry Kissinger getuigt daarvan in zijn boek Diplomacy (l994). “Gorbatsjov bood in zijn toespraak tot de Raad van Europa in 1989 een mechanisme voor de verzwakking van het Atlantisch bondgenootschap met zijn idee van een Gemeenschappelijk Europees Huis - een onduidelijke structuur die zich uitstrekt van Vancouver tot Vladivostok, waarin iedereen met iedereen zou zijn verbonden, en die de betekenis van het bondgenootschap verdunt tot het punt waarop de alliantie irrelevant wordt.”

Kohls concept van een Europees huis is net zo weinig nauwkeurig omschreven als dat van Gorbatsjovs Gemeenschappelijke Europese Huis. Het feit dat de kanselier zijn gedachte eerst ontvouwt in de beperkte kring van de Europese Unie en later in de veel ruimere van de Raad van Europa zou erop kunnen wijzen dat hij zelf nog aarzelt over de toepasbaarheid ervan.

Zijn opmerkingen vorige week in Straatsburg dat Rusland - al enige tijd in de wachtkamer van de Raad van Europa - “steeds meer betrokken moet worden bij de Europese toekomst” en dat de “brug over de Atlantische oceaan (...) zo breed mogelijk moet worden”, geven Kohls Huis de contouren zoals de tragische architect Gorbatsjov die vaag had geschetst. De kanselier, de enige politicus van formaat binnen de Europese Unie die zowel Atlantisch als Europees kan denken, heeft echter bij het verder brengen van zijn idee in ieder geval één groot voordeel: hij zal minder reserves oproepen dan de man in wiens voetsporen hij is getreden.