Socialisten Portugal beloven na winst bescheidenheid

LISSABON, 2 OKT. In de loop van de avond veranderde de Avenida da Liberdade, Lissabons tien banen brede verkeersader naar het oude centrum, in een feestende file. Luid toeterend, op Zuidamerikaanse wijze, deed Portugal tien jaar centrum-rechts bestuur onder leiding van premier Cavaco Silva uitgeleide nadat het de gematigd-linkse socialistische partij in het zadel had geholpen. “Het werd tijd ook”, zegt een vrouw die de passerende feestgangers langs de weg toejuigt met haar plastic partijvlag. Drieënzestig is ze en haar uitkering is volgens haar amper voldoende om eten van te kopen. “Met de nieuwe regering zal het beter worden.”

Even verderop, in het perscentrum van de socialisten onderstreept de beoogde premier van Portugal vooral continuïteit en behoud van het goede dat de afgelopen tien jaar in Portugal is bereikt. Antonio Guterres, een 46-jarige ingenieur in de elektronica, verklaart kalm dat zijn partij een duidelijk mandaat heeft gekregen van de kiezers. Er ontbreken welliswaar enkele zetels voor een absolute meerderheid, maar dat staat de vorming van een kabinet niet in de weg. Niettemin herhaalde Guterres zijn campagne-boodschap dat zijn partij geen behoefte heeft aan het vormen van een coalitie met een van de andere partijen. “We beginnen deze reis met enige bescheidenheid”, aldus Gutterres over de vorming van een minderheidskabinet.

Even later rijdt hij in een zee van toeterende auto's weg richting de Torre de Belém aan de Taag, waar de feestende partijgangers zich verzamelen. Guterres bood de Portugese kiezers een duidelijk alternatief voor de regering van de in naam 'sociaal-democratische' maar in praktijk centrum-rechtse PSD. Anders dan zijn voorganger Mario Soares bracht hij zijn partij na de nederlaag bij de laatste verkiezingen in een duidelijk gematigder vaarwater. Guterres mist de flamboyante aanpak van Soares, maar de socialistische campagneleider slaagde er in dit in een voordeel om te buigen. Bescheiden en wars van aanstellerij heeft Guterres de morele geloofwaardigheid die zijn door corruptieschandalen geteisterde tegenstanders van de PSD moeten ontberen.

PSD-lijsttrekker Fernando Nogueira had al eerder op de avond de nederlaag toegegeven en zijn politieke rivalen gelukgewenst bij het vormen van een nieuwe regering. Nogueira beloofde een “constructieve” oppositie. Dat laatste is niet onbelangrijk, want in Portugal leeft nog altijd het schrikbeeld van politieke instabiliteit die na de Anjerrevolutie van 1974 heerste. Tot aan 1985, toen het eerste kabinet onder leiding van Anibal Cavaco Silva werd gevormd, volgde vijftien regeringen elkaar in snel tempo op. Bij de verkiezingen van 1987 en 1991 wisten de sociaal-democraten een absolute meederheid te behalen. Aan de vooravond van de verkiezingen sprak een breed front van Portugezen dan ook de hoop uit dat er een meerderheidsregering zou komen.

De verschillen tussen sociaal-democraten en socialisten zijn buiten Portugal een bron van verwarring: de sociaal-democraten voeren in praktijk vooral een liberaal beleid, terwijl de ideeën van socialistische tegenhangers als sociaal-democratisch gekenschetst kunnen worden. Bovendien is het onderscheid tussen beide partijen de laatste jaren niet groter geworden. Guterres maakte gisteren nog eens duidelijk dat Portugal onder zijn leiding geen al te grote veranderingen hoeft te verwachten: het programma van privatiseringen blijft gehandhaafd en dat geldt ook voor de discipline om te voldoen aan de criteria van de Europese Monetaire Unie (EMU). De socialisten beloofden in hun campagne daarnaast meer aandacht voor het onderwijs en de criminaliteitsbestrijding.

De verkiezingsuitslag lijkt vooral het resultaat van onvrede met zittende regering. Deze moest het dit keer stellen zonder het lijsttrekkerschap van Cavaco Silva. Moe van het interne gekibbel en de corruptie-affaires had hij eerder laten weten zich niet herkiesbaar te stellen. PSD-leider Nogueira mist het charisma van Cavaco Silva en is bovendien betrokken bij twee schandalen. Veel Portugezen moesten dan ook lachen om de leus 'Een betrouwbare regering' die overal in de stad naast een manshoog portret van Nogueira is te lezen. Het PSD-imago werd niet beter door het verhoor, vorige week, van voormalig minister van gezondheidszaken Leonor Beleza in verband met de import van bloed voor hemofilie-patiënten dat met het aidsvirus besmet was. Heel Portugal kon via de televisie zien hoe de voormalige bewindsvrouwe bij het verlaten van het gerechtsgebouw moest vluchten voor een groep demonstranten die haar voor moordenaar uitmaakte.

De PSD kampt daarnaast met het probleem dat de onstuimige economische ontwikkelingen de laatste jaren hun vaart hebben verloren. Geholpen door miljarden Europese steun verbeterden de kabinetten van Cavaco Silva in hoog tempo wegen, bouwden bruggen en legden telefoonlijnen aan in wat traditioneel 'Europa's armenhuis' is. Cavaco Silva startte een ambitieus programma van privatiseringen, die de onteigeningen van na de revolutie ongedaan moesten maken.

De huidige problemen bij scheepswerven, de auto-industrie, de luchtvaartmaatschappij TAP en in verarmde landbouwgebieden als de Alentejo tonen Portugal echter de keerzijde van de Europese markt. De werkloosheid is met zeven procent aan de lage kant, maar de laatste jaren bijna verdubbeld. En de strenge monetaire politiek van Cavaco Silva heeft de rente sterk doen stijgen, waartegen ook ondernemerskringen hebben geprotesteerd.

Alle partijen richtten zich tijdens de campagne vooral op de jeugdige kiezers, die aanmerkelijk minder aan partijen zijn gebonden dan de generaties die de Anjerrevolutie hebben meegemaakt. Eenvijfde van de kiezers wist tot op het laatste moment niet wat ze moest stemmen. Met donderdende rockgroepen probeerden de partijen de afgelopen week de jonge twijfelaars over de streep te trekken. Zoals de rechtse Partido Popular (PP), die een zeer behoudende boodschap - waarin God en vaderland hoofdbestanddelen vormen - moeiteloos wist te combineren met een urenlang popconcert dat afgelopen donderdag in Lissabon werd gehouden.

Tijdens de campagnes werd veel vooruit geblikt op de presidentsverkiezingen van het komende jaar. Na twee termijnen moet Mario Soares definitief het veld ruimen als staatshoofd. Soares, die zich de afgelopen weken opmerkelijk op de achtergrond hield, benutte zijn presidentschap aanhoudend om de regeringen van Cavaco Silva maximaal dwars te zitten. Als de laatste zich kandidaat stelt maakt hij een goede kans de huidige president op te volgen als staatshoofd, zo luidt de verwachting. Of Cavaco Silva met hetzelfde enthousiasme de regering van Guterres zal teisteren lijkt minder waarschijnlijk. Meer heeft de nieuwe regering te duchten van gemeenschappelijke oppositie van PP en communisten, samen goed voor dertien procent van de kamerzetels. Maar op belangrijke punten als de economische politiek en verdere aansluiting bij Europa liggen de standpunten van de nieuwe regering te dicht bij die van de PSD-oppositie om werkelijk problemen op te leveren.

    • Steven Adolf