Hollands Dagboek

Hans Maarten van den Brink (38) volgde op 1 juni jl. de vorige jaar overleden Roelof Kiers op als hoofdredacteur televisie bij de VPRO. Daarvoor werkte hij vanaf 1981 voor NRC Handelsblad, onder meer als chef van het Zaterdags Bijvoegsel. Van den Brink woont in Amsterdam en is getrouwd met Jinke Obbema.

Woensdag 23 augustus

's Ochtends vroeg, op weg van Amsterdam naar Hilversum, zie ik een witte auto van Veronica. Op het portier staat een portret van Leontien Ruiters, de mascotte van deze moderne organisatie. Ik neem tenminste aan dat zij het is, want haar gezicht is niet te zien. De afbeelding begint boven de navel van de geportretteerde en is onder haar kin alweer ten einde. Er zijn ongetwijfeld kijkcijfers waaruit blijkt dat een weergave die dieper gaat, of hoger reikt, niet voorziet in de behoeften van een meerderheid van de Nederlandse automobilisten. De zon schijnt. Na de afslag Vinkeveen is de weg naar Hilversum groen en prachtig.

Al bijna drie maanden rijd ik iedere werkdag naar de 's Gravelandseweg, waar in een serie vooroorlogse villa's, omgeven door tuinen en noodgebouwen, het hoofdkwartier is gevestigd van de VPRO. Het werk dat ik er word geacht te doen is tegelijk ingewikkelder en leuker dan ik had gedacht. Ingewikkelder, omdat bijna iedere beslissing in de televisiewereld met geld, vaak veel geld, samenhangt en de bezigheden daardoor steeds dreigen af te glijden naar het bedenkelijke niveau van louter management. Leuker, omdat de meeste mensen die er werken niet van management houden. Ze hebben wel wat beters te doen. Bijzondere programma's maken.

Op kantoor teken ik een brievenboek vol contracten en daarna bekijk ik de videoband met programmafragmenten die is samengesteld voor de presentie van het nieuwe seizoen. Ik hoef mijn gevoel van trots bij het zien van zoveel moois nog niet door bescheidenheid te laten temperen. Een televisieseizoen vergt een lange voorbereiding en de nieuwe programmering is dus in de verste verte niet mijn verdienste. De aanzet werd nog gegeven door mijn voorganger Roelof Kiers en na zijn onverwachte overlijden is het werk voortgezet door een groep redacteuren onder leiding van directeur Hans van Beers.

Toch mag ik het zaakje 's middags in een snikhete studio aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam aan de pers voorstellen. Ik laat de band voor zichzelf spreken en ga, net als Van Beers en de scheidende hoodredacteur-radio Jan Haasbroek, vooral in op de plaats van de VPRO in het publieke bestel. Van oude en nieuwe commerciële concurrenten heeft de VPRO niet veel te duchten. Het is onwaarschijnlijk dat kijkers die totnutoe genoten van Diogenes of Jiskefet binnenkort de voorkeur geven aan Veronica of SBS. Waar we echt bang voor moeten zijn is een paniekreactie van de publieke omroep, die de commercie met haar eigen middelen wil bestrijden. Shows tegen shows, spelletjes tegenover spelletjes, speelfilms om speelfilms te verslaan. Ondernemertje spelen met publieke middelen. Mij lijkt het juist prachtig als de publieke omroepen geen kijk- en luistergeld meer hoeven te besteden aan programma's die ook door de commercie kunnen worden gedragen. Dan blijft er meer over voor bijzondere produkties zoals Wim Kayzer's Vertrouwd en o zo vreemd, een epische documentaire in vijf afleveringen van bijelkaar bijna twintig uur, waarmee de VPRO zondag het seizoen begint. De enige vraag die werkelijk telt, zo besluit ik enigszins retorisch maar niet minder welgemeend mijn toespraakje, is of Nederland zich in de toekomst een cultuur, een televisiecultuur wil blijven permitteren waarin dat soort programma's mogelijk blijft. Ik kijk om me heen en zie dat bijna alle aanwezigen het zweet van de gezichten gutst. Het zijn mijn woorden niet, het is de hitte. Toch 's avonds nog twee rondjes om het Vondelpark gerend en daarna de gebruiksaanwijzing van de televisie gezocht om de nieuwe kanalen in te kunnen toetsen. Maar niet gevonden.

Donderdag

De eerste gast vanmorgen is Michaël Zeeman, chef kunst van de Volkskrant en universeel geleerde. Vanaf oktober presenteert hij opnieuw een serie gesprekken over literatuur op de late maandagavond. We hebben het over de formule, waarin meer plaats voor kritiek en polemiek zou moeten zijn. Kunstprogramma's op de Nederlandse tv schijnen op de een of andere manier altijd kunst-propagandaprogramma's te moeten zijn, terwijl in kranten al sinds jaar en dag plaats is voor kritische en polemische beschouwingen. Is het jongste medium toch nog een beetje onvolwassen? En kan daar geen verandering in komen?

Daarna redactievergadering bij Buitenhof, de opvolger van het zondagse praatprogramma Het Capitool. Met ingang van dit seizoen werken de vier omroepen die uitzenden op Nederland 3 (NPS, VARA, RVU en VPRO) samen om van hun net een kwaliteitszender te maken op het gebied van informatie, cultuur en amusement. Een van de consequenties van die samenwerking is dat er af en toe ook samen programma's worden gemaakt. Zoals Buitenhof. Eindredacteur Jan van Friesland, afkomstig van de Vara, evalueert met zijn nieuwe team de proefuitzending. Werkt het journalistenpanel, dat we als nieuw element hebben geïntroduceerd? We denken van wel. Toch bereid ik de redactie er maar vast op voor dat recensenten de eerste weken zullen beweren dat Het Capitool voor deze innovatie niet had hoeven te verdwijnen. Niet dat ze er de afgelopen jaren zo juichend over hebben geschreven, maar men verbouwt nu eenmaal niet straffeloos een instituut.

's Middags een opgetogen Henk Hofland aan de telefoon vanuit Djakarta. Hij bereidt een lang programma voor, dat geregisseerd wordt door Hans Keller en begint bij het vertrek van de koningin na haar staatsbezoek en in december uitgezonden moet gaan worden. Als ik hem mag geloven doet hij de ene historische vondst na de andere en eet en drinkt er ook nog feestelijk bij. Natuurlijk hebben we het ook over NRC Handelsblad, dat door het management verkocht gaat worden aan de meestbiedende voorbijganger. Ik vertel dat veel lezers volgens een opinie-onderzoek bezwaar maken tegen overname door De Telegraaf. Dat doet hem goed. De Telegraaf, zegt Henk, is gevaarlijker dan wij denken. Het is een grote boze wolf. Gelukkig hebben de zeven geitjes een redactiestatuut om zich te verweren.

's Avonds op het terras van café Vertigo zorgelijk beraad over een ambitieus dansprogramma, dat in de problemen dreigt te raken. Niet de choreografie, maar uiteraard het geld draagt daaraan schuld. We vinden er iets op. Dan net op tijd thuis om Marcel Reich-Ranicki op Duitsland 2 het nieuwe boek van Günter Grass te zien verscheuren. Hij vindt het “denunziatorisch auf unangenehme Weise”, wat vermoedelijk een zwakke omschrijving is voor wat Grass denkt over hèm. Spektakel. Maar inhoudelijk stelt de discussie niet zo heel veel voor. En wat ziet het er verschrikkelijk lelijk uit. Die volstrekt overbodige trap! De kunstlederen fauteuils in rood en groen en geel! De das van Helmuth Karasek! Nog voor het Quartett klaar is, begint op Duitsland 1 een documentaire over Grass met aansluitend een gesprek. Zijn boek is voor de Duitse kijker hoe dan ook een nationale gebeurtenis. Reageert de televisie daarmee op de stemming van de natie, of is het omgekeerd?

Peinzend naar bed en geen moment gedacht aan Veronica of SBS.

Vrijdag

Bespreking bij het Filmfonds in Amsterdam, samen met Harry Hosman en Cherry Duyns. Deze laatste twee hebben het op zich genomen om het genre van de lange, zorgvuldig gemaakte documentaire vanuit de VPRO te stimuleren en te begeleiden. De VPRO heeft een traditie op het gebied van dit genre, niet in de laatste plaats door Duyns' eigen werk. Maar door de hoge kosten is het binnen de omroep als geheel een bedreigde diersoort aan het worden. Vanochtend gaat het over de vraag of we belangrijke documentairemakers en hun oeuvre af en toe van de televisie ook weer in bioscooptheaters kunnen krijgen, bijvoorbeeld in de vorm van een retrospectief of een openbaar vraaggesprek. Over de uitgangspunten zijn we het zo ongeveer wel eens, nu het geld nog en de uitwerking.

Rond het middaguur begint een lange zitting van het 'bespelersoverleg', dat zijn de directeuren en/of hoofredacteuren van de omroepen op het derde net. Het gaat onder andere over ons tweede belangrijke samenwerkingsproject, het actualiteitenprogramma dat vanaf november iedere werkdag tussen de middag te zien moet zijn. De vergaderingen van het bespelersoverleg worden, zoals bij vergaderingen te doen gebruikelijk, immer gekenmerkt door een collegiale en constructieve atmosfeer.

's Avonds bezoek van mijn moeder in gezelschap van mijn kleine broer Rogier. Hij woont in Washington, maar vliegt ieder kwartaal naar Zuid-Afrika om de voortgang van projecten voor de Wereldbank te controleren. Vertelt kleurrijke, soms regelrecht hilarische verhalen over politiek en ambtenarij aan beide zijden van de oceanen. Legt uit hoe je dient om te gaan met Afrikaanse ministers zonder hun prestige aan te tasten. Opeens lijkt omroeppolitiek heel eenvoudig.

Gebruiksaanwijzing van televisie nog steeds weg.

Zaterdag

Met Jinke de Uitmarkt bezocht op het Museumplein. Het leek me minder druk dan andere jaren, maar misschien kwam het publiek in de loop van de middag pas. Toen waren we al lang onderweg naar het noorden, voor een bezoek aan het geheime landgoed van Geert Mak in de Friese wouden. Een huis tussen bomen, een vennetje voor de deur, stroom uit de zonnecollector, groente uit de tuin, water uit de pomp, een wandeling door velden en bossen en daarna een lange avond waarin op vrijblijvende wijze heel Nederland in bijna ieder opzicht - politiek, maatschappelijk, architectonisch, cultureel - wordt heringericht. Na het klaren van dit karwei stappen we zeer tevreden met onszelf de bedstee in. Die blijken we te delen met enkele eskadrons goed-opgeleide en zeer vechtlustige muggen en net wanneer we de laatste aanvalsgolf hebben afgeslagen, begint in de tuin de haan aan een potje hartstochtelijk gekraai. Vijf uur 's ochtends. Iedere idylle heeft zijn prijs. Bij het inslapen dus toch nog een gedachte gewijd aan de commercie.

Zondag

Twee reeën hebben in de vroegte de moestuin leeg gegeten. Geert en Mietsie, op tijd uit de veren, hebben er aandachtig naar gekeken. Ontbijt in de tuin, want het slechte weer dat al dagen wordt aangekondigd is tot dusver uitgebleven. Lange wandeling. We lezen alle namen op de stenen van het kerkhof in Katlijk. Halverwege de middag, net voor we wegrijden, barst de regen dan eindelijk goed los. We stoppen bij de Flevohof, in Dronten, waar het Lowlands-popfestival zijn laatste dag beleeft. Modder en vijftigduizend holle ogen. Vanuit een eigen tent heeft de VPRO-radio drie dagen lang uitzendingen verzorgd. Nu is het de beurt aan de televisie, voor een twee uur durende live-verbinding met behulp van de nieuwste computertechnieken.

Belangstellenden hebben al weken informatie over het festival kunnen opvragen via internet. Nu kunnen ze ook de camera's besturen via de telefoon. De VPRO investeert meer dan andere omroepen in digitale technieken en de bijbehorende interactiviteit. Traditionele journalisten, zoals ik, zetten nogal wat vraagtekens bij het enthousiasme over informatievoorziening zonder tussenkomst van een selecterend en sturend intermediair, maar zeker is dat we uitvindingen niet ongedaan kunnen maken. We moeten ermee leren leven. Benieuwd hoe de vrolijke chaos te Dronten er in de huiskamer heeft uitgezien.

Om acht uur bel ik Wim Kayzer. Zoals ik verwachtte is hij niet thuis, maar gewoon aan het werk in zijn montagekamer, net als alle andere avonden, nu al maanden lang. Nog twee weken, denkt hij, en dan zitten ook deel vier en vijf inmekaar. De uitzending is voor hem bijzaak; wanneer het maken gedaan is, is hij klaar. Het grootste deel van de eerste aflevering van Vertrouwd en o zo vreemd heb ik al gezien, maar toch blijf ik bijna vier uur op het puntje van mijn stoel zitten en bij de eerste regels van het joodse gezang (“ik herinner mij de lieflijkheid in je jeugd”) krijg ik weer tranen in mijn ogen. Nou schiet ik snel vol, maar toch... Dit is echt spannende en ontroerende televisie, zoals ze op dit moment nergens anders wordt gemaakt.

Ach, Veronica. Ach, SBS.

Maandag

Discussie met SBS-baas Fons van Westerloo voor de NCRV-radio. Ook hij heeft gekeken, gisteravond, en vond het “schitterend, maar wel van een erg hoog niveau”. Ik begrijp dat dat als een bezwaar geldt in zijn ogen. Van Westerloo probeert uit te leggen dat SBS weliswaar zoveel mogelijk winst probeert te maken maar toch al zijn geld in de programma's stopt. Een onmogelijke opgave, waar hij dus niet in slaagt. Wanneer ik de commerciële programmering “saai en ouderwets” noem, steken twee NCRV-technici achter het glas de handen in een juichgebaar omhoog. Daarna een reeks van afspraken over geld en programma's, programma's en geld. 's Avonds laat blijkt Jinke SBS op de kabel te hebben gevonden. We doen ons best om geboeid te raken, maar na een half uur is de aandacht onherstelbaar verslapt.

Dinsdag 29 augustus

Er kan eigenlijk niets in zo'n dagboek. Zeker niet wanneer het nog diezelfde week de krant in moet. Geen confidenties die anderen je doen, geen gevoel van onlust of onzekerheid, wel de aanzet voor een oplossing maar nooit de vrees dat je 'm niet bereikt - want openbaarmaking beïnvloedt onherroepelijk de uitkomst van het proces dat je beschrijft. Ik besef nu pas wat ik anderen heb aangedaan, tientallen keren, in een vorig leven, door ze te overreden een bijdrage te schrijven voor deze plek. Verbazingwekkend eigenlijk, dat nog zoveel mensen zich in de loop der jaren heel behoorlijk uit hun Hollands Dagboek hebben weten te redden, zonder te vervallen in flauwe oplossingen, versies die niet alleen bedacht zijn maar ook nog goedkoop, 'meemaak-' of reality-tv, zelfportretten met grote borsten maar zonder benen en zonder hoofd.