NAVO-aanval is een stap terug in het vredesproces

Uit militair-strategisch oogpunt is het offensief van de NAVO te begrijpen, vindt Jonathan Eyal. Maar politiek gezien is de aanval op de Bosnische Serviërs een uiterst hachelijke operatie. De NAVO heeft dan misschien zijn geloofwaardigheid herwonnen, het offensief brengt Kroaten en moslims ook in de verleiding gebruik te maken van de verzwakking van de tegenstander en de oorlog voort te zetten.

Na een lange periode van gedraai lijkt de NAVO eindelijk rechtvaardigheid te betrachten op de Balkan. De huidige actie, die zal doorgaan tot Sarajevo permanent veilig is, moet de geloofwaardigheid van de alliantie herstellen. In de redenering van Westerse regeringen wordt het vredesproces bevorderd wanneer de Serviërs een bloedneus wordt geslagen; als zij eenmaal inzien dat ze niet kunnen winnen zijn hun leiders gedwongen aan de onderhandelingstafel plaats te nemen. Maar de enige zekerheid op de Balkan op dit moment is dat de uitkomst precies tegengesteld zal zijn aan wat de alliantie zich voorstelt.

De meeste gruwelijkheden tegen de Bosnische hoofdstad waren het gevolg van mortieraanvallen. Mortieren zijn zeer mobiele wapens; bijna elke man of vrouw op de Balkan kan hen op de rug meedragen. Het valt dus zeer te betwijfelen of verdere aanvallen op Sarajevo kunnen worden voorkomen, zelfs als de NAVO erin slaagt de meeste zware artillerie van de Bosnische Serviërs uit te schakelen. Aan de rand van de stad leeft nog altijd een groep Serviërs; slechts één persoon hoeft zo'n wapen te gebruiken en het bloedbad van begin deze week kan worden herhaald. Zolang er geen vredesakkoord is gesloten is de bescherming van de Bosnische hoofdstad een zeer relatieve kwestie.

Uiteraard zal het offensief de Serviërs ernstige schade toebrengen. Maar naarmate de NAVO-operatie vordert wordt duidelijk dat het doel van de alliantie veel breder is dan alleen maar het straffen van degenen die Sarajevo onder vuur nemen. De vliegtuigen van de NAVO zijn erop uit de geïntegreerde luchtverdedigingssystemen van de Bosnische Serviërs te vernietigen.

Deze systemen, opgebouwd uit geweren, raketten en radar-apparatuur, werden de afgelopen twee jaar voor de neus de VN in stelling gebracht. Er bestaat weinig twijfel over dat het hele netwerk wordt bestuurd vanuit Belgrado, en dat het voornaamste doel is president Milosevic de zekerheid te geven dat, mocht de oorlog zich uitbreiden, hij ten minste zal kunnen bepalen welke vliegtuigen en apparatuur het Bosnische luchtruim binnenkomen. De NAVO is nu vastbesloten deze Servische infrastructuur te verwijderen. Als het luchtverdedigingsnetwerk eenmaal weg is, heeft de alliantie alle vrijheid om te doen wat zij wil op de Balkan.

De Amerikanen, die de leiding hebben genomen in de organisatie van deze operatie, zijn tot de conclusie gekomen dat ze een dergelijke bewegingsvrijheid nu nodig hebben: of het nu is voor de terugtrekking van alle VN-troepen of voor grotere militaire betrokkenheid op de grond, de beheersing van het Bosnische luchtruim is essentieel.

In puur militiare termen is het offensief dus zeer goed te begrijpen; de problemen ontstaan wanneer men probeert vast te stellen wat de politieke doelen op de lange termijn zijn.

Vergelding voor de Servische daden rond Sarajevo was niet het hoofddoel van de NAVO. Na de gruwelijkheden dreigde de Bosnische president Izetbegovic weg te lopen bij de vredesbesprekingen; de Serviërs een klap toedienen was dus politieke noodzaak om de diplomatieke show van het Westen aan de gang te houden. De NAVO hoopt de Bosnische Serviërs precies zó hard te raken dat de moslims terugkeren naar het Amerikaanse vredesplan, zonder dat de Serviërs zich daarvan afkeren.

Waarschijnlijk is de inschatting van de alliantie correct dat, als het huidige offensief in kracht afneemt, de Bosnische Serviërs naar de onderhandelingstafel zullen willen terugkeren; ze weten dat de tijd niet in hun voordeel werkt en ze willen hun politieke en economische isolement doorbreken. Maar als de Bosnische Serviërs ernstig verzwakt zijn ten gevolge van de luchtaanvallen, wat is dan nog de stimulans voor de moslims om in te stemmen met het plan?

Het beste moment voor een akkoord is wanneer beide partijen beseffen dat ze niets meer te winnen hebben als ze doorgaan met vechten, níet wanneer een van hen zich voor een totale nederlaag gesteld ziet. Het hoofddoel van de geallieerde bevelhebber is daarom nu te voorkomen dat de moslims in het kielzog van de NAVO-aanval hun eigen offensieven lanceren. Dit is een taak die Westerse regeringen in het verleden ook hebben trachten te vervullen, maar waarin ze altijd hebben gefaald. De droeve waarheid is dat de Amerikaanse senior-onderhandelaars in Servië op dit moment geen enkel samenhangend plan hebben; ze schuiven ideeën naar voren die eerder voortkomen uit wishful thinking en interne politieke overwegingen van Clinton dan uit de nieuwe situatie op het slagveld.

De basis van Washingtons huidige voorstel is een plan dat vorig jaar door de zogeheten Contactgroep naar voren werd geschoven: toewijzing van 51 procent van het Bosnische grondgebied aan de moslims en Kroaten, en de rest voor de Serviërs. Niemand heeft ooit geprobeerd de magie van deze cijfers te rechtvaardigen, maar de uitleg is zeer eenvoudig: Clinton, die ervan wordt beschuldigd de moslims te verraden, wil kunnen aantonen dat de Bosnische regering nog altijd het grootste deel van het gebied onder haar controle heeft. In afwijking van de oude voorstellen stellen de Amerikanen nu echter territoriale ruilen voor: de Bosnische Serviërs mogen Srebrenica en Zepa houden en ook veroverd gebied verder naar het noorden. In ruil hiervoor moeten ze het gebied rond Sarajevo opgeven, het beleg van de stad daarmee beëindigend.

Maar het werkelijk netelige Amerikaanse werk zit meer in de politieke dan in de territoriale details. Clinton is zeer gevoelig voor de beschuldiging dat hij meewerkt aan het opdelen van Bosnië. Om deze kritiek te pareren stelt Washington voor de fictie van een Bosnische republiek in stand te houden, waarbij het volk echter behoort tot verschillende landen: de moslims kunnen een alliantie blijven vormen met de Kroaten, terwijl de Bosnische Serviërs in directe verbinding kunnen komen met Servië.

Als overeenstemming wordt bereikt, zal het economisch embargo op Servië worden opgeheven. Weigeren de Serviërs echter hun medewerking, dan zullen de VS niet alleen aandringen op meer luchtaanvallen, maar zelfs de moslims en Kroaten bewapenen voor voortzetting van de oorlog. Als de moslims toestemmen in het plan zullen zij grote financiële steun ontvangen voor de wederopbouw van hun land.

Bijna niets van wat de Amerikaanse regering voorstelt heeft enige kans van slagen. Voor de Serviërs in Bosnië opent het aanbod de mogelijkheid van een snelle vereniging met Servië. Maar de Serviërs weten al dat dit onvermijdelijk is als de oorlog ophoudt, dus die concessie heeft weinig om het lijf. Hetzelfde geldt voor de moslims die weten dat ze sowieso financiële steun krijgen als de oorlog wordt beëindigd, al is het maar omdat de internationale gemeenschap haar geweten moet sussen. De vraag is niet of de worsten die de VS nu voorhouden appetijtelijk genoeg zijn, maar of de mogelijkheid van doorvechten niet veel aantrekkelijker is voor de moslims en de Kroaten, zeker nu de Bosnische Serviërs tijdelijk verzwakt zijn.

Mohammed Sacirbey, de Bosnische minister van buitenlandse zaken, heeft de afgelopen weken geprobeerd de details van de Amerikaanse voorstellen uit te werken. De Bosnische eisen dragen alle kenmerken van een land dat vastbesloten is door te vechten, niet die van moslims die berusten in hun lot. Sacirbey probeert de sterke garantie te krijgen dat, als de huidige besprekingen mislukken, Clinton het wapenembargo op zijn republiek opheft. Ook wil hij de verzekering dat de buitenlandse schuld van Bosnië, die wordt geschat op 2 miljard Amerikaanse dollars, ogenblikkelijk vergeten wordt.

Kortom, de Bosnische regering probeert veiligheid en financiële garanties van het Amerikaanse voorstel in de wacht te slepen voordat, in plaats van nadat het vredesplan in werking treedt. Zoals te voorspellen was heeft Washington dit geweigerd, maar het maakt de onderhandelingen er niet eenvoudiger op.

In Bosnië zelf gaat het merkwaardige spel door van het toedienen van slagen aan de Serviërs zonder de schijn te wekken de moslims direct te steunen. Tot nu toe heeft de 'snelle-reactiemacht' niet geprobeerd nieuwe openingen naar Sarajevo te maken. De reden hiervoor is simpel, want als het beleg op Sarajevo nu wordt opgeheven hebben de moslims geen enkel belang bij een akkoord over Gorazde, de enclave die het Amerikaanse vredesplan wil ruilen met de Bosnische Serviërs.

De kans bestaat echter dat de moslims binnenkort hun eigen offensief lanceren om een verbinding met Gorazde tot stand te brengen en daarbij een van de meest bezwaarlijke elementen van het vredesplan te elimineren. Ook de Serviërs worden verbetener: nadat hij een jaar lang geprobeerd heeft Radovan Karadzic te isoleren, heeft president Milosevic hem nu opgenomen in het Servische onderhandelingsteam.

De komende paar dagen worden cruciaal voor de toekomst van de Balkan. De NAVO is begonnen aan een radicale poging om de Serviërs terug te bombarderen naar de vredesbesprekingen, terwijl de moslims daarbij niet afhaken. Dit heet een zorgvuldig berekend risico te zijn. Maar één fout, naar welke kant ook, en het resultaat zou weleens tegengesteld kunnen zijn: een grotere oorlog en nog meer irrelevante vredesplannen.