Het nieuwe rariteitenkabinet van Wim Kayzer

Ons geheugen is als de wereldeconomie en het weer: we weten er niets van, zijn er afhankelijk van en kunnen er vooral eindeloos over praten.

Wim Kayzer kreeg van de VPRO-TV de ruimte voor 20 uur met gesprekken over ons geheugen. Gisteravond was de eerste uitzending. Er volgen er nog vier van steeds vier uur. Een dag na de laatste uitzending op 24 september ligt Kayzers nieuwe boek 'Vertrouwd en o zo vreemd' (dezelfde titel als zijn televisievertelling) in de winkel.

Kayzer ontving op landhuis Verwolde in het Gelderse Laren. Er kwamen een tiental schrijvers, dichters en wetenschappers. De baron woonde er al, een Alzheimerpatiënte, een geheugengestoorde, een geheugenkampioen en twee patiënten met talenten voor muziek en tekenen, maar voor niets anders, verschenen voor de opnamen.

In het eerste half uur van de eerste uitzending volgden de door de deelnemers gedebiteerde filosofische one liners over het geheugen elkaar in hoog tempo op. “Elke waarneming gaat gebukt onder de eigenaardigheid van de waarnemer.”

“Literatuur roept soms de herinneringen van de toekomst op.”

“Je beleeft bijna niets nieuws meer. Al het nieuwe wordt beïnvloed door wat je al weet.”

“En zo herinneren we ons ons verleden: niet wat er was, maar wat er had moeten zijn.”

Te vrezen viel dat veel kijkers de vier uur wegens gebrek aan opslag- en verwerkingscapaciteit niet zouden halen. Maar achteraf blijkt dat eerste half uur onderdeel van een uitgekiende opbouw.

Na kennismaking met de vier geheugenonderzoekers Loftus, Lynch, Beddeley en Donald. Na de eerste statements van de schrijvers Okri, Brodsky en Llosa. Na een interviewfragment met de Nederlandse psycholoog Wagenaar (“de hele Westerse wereld schijnt te weten dat we een onderbewustzijn hebben, maar er is weinig bewijs voor.”) volgden momenten van ontspanning met schrijver Armando (lezend uit eigen werk), de blinde en alleen op muziek gerichte Derek Paravicini achter de vleugel, met Moriz Kommer die zo zijn mechanismen heeft ontwikkeld om te verbergen dat hij nieuwe informatie niet meer onthoudt, maar nog veel weet van zijn jeugd in Nederlands-Indië.

Wat een opluchting, deze opzet, vergeleken met Kayzers vorige monsterproject ('Een Schitterend Ongeluk') waarin zes wetenschappers tegen een zwarte achtergrond om een tafel gezeten met elkaar discussieerden, of hun monologen afstaken over oorsprong, toestand en toekomst van de denkende mens en zijn wereld. Kayzer heeft nu ook weer zo'n forum van wetenschappers, maar hun orakeltaal over het ongekende wordt verdiept door literaire inzichten van de schrijvers en verlevendigd door de geheugengestoorden in het landhuis. Bij elkaar is het een rariteitenkabinet met in iedere kamer een andere bezienswaardigheid.

Na een half uur wijsgerige one liners en introductie stelde Kayzer de eerste vraag: wordt alles wat we meemaken opgeslagen in ons geheugen?

Het korte antwoord is: dat weten we niet. Maar in Kayzers marathon is voor zo'n antwoord geen plaats. De Nigeriaanse schrijver Ben Okri komt er nog het dichtst bij: “We slaan meer op dan we beseffen, maar wat we ons herinneren hebben we niet in de hand. We kunnen onze herinneringen niet kiezen. We kunnen niet zeggen: dat zal ik me voor altijd herinneren.”

En psychologe Loftus: “Alles waar niet door anderen aan wordt gemorreld, of wat door onszelf wordt verdraaid, wordt waarschijnlijk opgeslagen.”

Haar collega Merlin Donald: “Het is moeilijk te zeggen of je je alles herinnert, want dan zou je moeten weten wat er binnen komt en dat weet je niet. Dat heeft met selectieve aandacht te maken.”

Na twee uur vond Kayzer de eerste vraag afdoende beantwoord. Daarna ging het nog anderhalf uur over jeugdherinneringen. Ieder vertelde over zijn eigen vroegste herinneringen, over de plotselinge overgang van jeugd naar volwassenheid. De schrijvers bleken betere vertellers dan de wetenschappers. Het Belgische geheugenwonder Gabriel Minne reproduceerde het rijtje van 40 woorden dat hem langzaam is voorgelezen in de juiste volgorde. Hij sloeg er een over die hij niet meer wist en vergat er een zonder het te beseffen. We zijn benieuwd welke blik op het landschap van het geheugen Kayzer ons de volgende keren gunt.