Nederland raakt in Baarle-Hertog grond kwijt aan België

BAARLE-HERTOG, 26 AUG. Met een Belgische vlag onder de arm, struint burgemeester Cornelissen door de wei. De burgemeester van Baarle-Hertog is op zoek naar een stukje grond van 26 are, nu nog niemandsland onder Nederlands beheer maar binnenkort officieel Belgisch grondgebied. De bewuste lap grond, een eilandje België in de Brabantse gemeente Baarle-Nassau, blijkt het achterste deel van een weiland. Er grazen enkele, aan de gele oormerken te zien, Nederlandse koeien.

Samen met zijn collega Hendrikx van Baarle-Nassau, die een wapperende Nederlandse driekleur vasthoudt, poseert Cornelissen even later voor de foto die volgende week in het gemeenteblad zal verschijnen. De burgemeesters doen er een beetje lacherig over. “Dit is toch zeker geen oorlog waard”, wijst Hendrikx naar de weidegrond. “Wie is eigenlijk de eigenaar?” Het perceel behoort nu nog toe aan staatsbosbeheer Nederland.

De mini-enclave, op een tiental kilometers van het Belgische dorp Baarle-Hertog, wordt op 31 oktober officieel aan België toegekend. Nederland en België konden tot voor kort niet uitmaken aan wie het land toebehoorde, maar na grondig onderzoek van oude belastingbetalingen kwam vast te staan dat de weidegrond Belgisch is. Het niemandsland in Baarle-Nassau, officieel zonder wetten en belasting, trok in het verleden verscheidene avonturiers. Er heeft een illegale radiozender gestaan en ook de inmiddels failliete zwartgeldbank Femis heeft overwogen zich in de wei te vestigen. De Baarlese carnavalsvereniging de 'grenszuukers' verdiende tien jaar geleden goed geld met de verkoop van zakjes 'echte internationale grond'.

Op 31 oktober wordt niet alleen het stukje niemandsland overgedragen aan België, ook veranderen op die dag de gemeentegrenzen in de tweelingdorpen Baarle-Hertog en Baarle-Nassau officieel in rijksgrenzen. Daarmee worden, ruim anderhalve eeuw na de Belgische onafhankelijkheid, de laatste grenzen tussen België en Nederland vastgelegd. Verschillende grenscorrecties moeten worden uitgevoerd, zo bleek na tien jaar van precieze metingen. Omdat de grens op enkele plaatsen net iets anders loopt dan tot nu toe werd aangenomen, verhuist een aantal mensen ongewild van België naar Nederland en omgekeerd. De betrokken bewoners vrezen vooral veel bureaucratische rompslomp. “De mensen zijn in paniek”, zegt burgemeester Cornelissen. Vanmorgen kreeg hij nog een telefoontje van een 86-jarige Belgische mevrouw Couwenbergh, helemaal overstuur. “Als ze in Nederland komt te wonen, heeft ze plots met een wetgeving te maken waarmee ze niet vertrouwd is.” De burgemeester heeft de vrouw beloofd dat hij binnenkort met zijn collega uit Baarle-Nassau op de koffie komt. “We vinden wel een oplossing”, zegt Cornelissen, “bijvoorbeeld door haar voordeur te verplaatsen naar het deel van het huis dat in België ligt.”

In het tweeling-dorp Baarle, met 5.900 inwoners in Baarle-Nassau en 2.072 in Baarle-Hertog, kronkelt de grens grillig door huizen, winkels, tuinen en dwars door het cultureel centrum. De voordeur bepaalt in welk land een huis staat, maar dat verhindert niet dat de keuken in België kan liggen en de woonkamer in Nederland. Bij één huis loopt de grens dwars door voordeur. De bewoners moesten kiezen waar ze wilden wonen. Het werd België. Op sommige plekken zijn de enclaves slechts vier meter breed. “Dit is de meest grillige enclave ter wereld”, weet burgemeester Cornelissen.

Toen België zich in 1830 van Nederland afscheidde, konden alle landsgrenzen worden vastgelegd met uitzondering van het stukje tussen grenspaal 214 en 215. De situatie daar bleek te ingewikkeld om snel uit te zoeken. Daarom werd in het Verdrag van Maastricht in 1843 bepaald: “Het status-quo wordt behouden, zoo ten opzichte der dorpen Baarle-Hertog (België) en Baerle-Nassau (Holland)”. De gemeentegrenzen golden in feite als landsgrenzen, hoewel ze dat officieel niet waren. In 1972 werd het gat gedicht tussen de twee grenspalen, maar er was nog geen oplossing gevonden voor het ingewikkelde probleem van de enclaves. Binnen de Nederlandse gemeente Baarle-Nassau liggen 22 Belgische enclaves, in twee daarvan liggen weer zeven Nederlandse sub-enclaves. Ook ligt er nog een Nederlandse enclave in het deel Baarle-Hertog dat in België ligt.

In de straten van Baarle is opvallend veel vlagvertoon. Vaak een Belgische en een Nederlandse driekleur aan één gevel. De huisnummers zijn nu eens met de Belgische kleuren aangegeven, dan weer in rood-wit-blauw. Belgische en Nederlandse huisnummers volgen ieder hun eigen logica, en springen van 33 naar 1. De VVV, die adverteert met 'Kom vaker over de grens', verkoopt 'Boalse enclaafjes': 'grenzeloos lekkere' koekjes in de vorm van een puzzelstukje. “Gezellig dorp hoor”, vindt Esmée Netten. Ze staat achter de toog van het Brussels Hofke. Netten is een van de Nederlandse bewoners van het Belgische Baarle-Hertog, in totaal is veertig procent daar Nederlands. Bij de aankoop van haar huis had ze twee notarissen nodig: “Een Belgische voor het huis en een Nederlandse voor de tuin.” De grenscorrecties die nu worden doorgevoerd hebben voor haar geen gevolgen. “Gelukkig niet, zeg. Stel je voor dat ze opeens zeggen: je huis staat in Nederland.” Ze woont expres in België, want dat heeft zo zijn voordelen. “Als ik bijvoorbeeld zonder werk kom te zitten, mag ik in België mijn huis houden.”

“Men beschouwt Baarle als folklore maar het is een erfenis”, zegt burgemeester Cornelissen ernstig. “Een erfenis uit het feodale tijdperk, waarin leenheren grond schonken aan hun vazal. Eigenlijk zijn wij normaal gebleven, terwijl andere gemeenten zich aanpasten.” In het verleden is herhaaldelijk gepoogd Nederlands tegen Belgisch grondgebied te ruilen, maar dat stuitte op verzet van de bewoners. “Ruilen zou oorlog betekenen”, zegt Cornelissen. “Want in Baarle-Hertog wonen de echte Belgen.” De enclave-situatie maakte het gebied vroeger ideaal voor smokkel. Boter, vee en jenever gingen in groten getale de moeilijk te bewaken grens over, vooral door het zogeheten 'miljoenenstraatje'. Aan de levendige grenssmokkel kwam een einde met de oprichting van de Benelux.

Het besturen van een tweeling-gemeente is niet altijd even gemakkelijk, geven beide burgemeesters grif toe. “Het is een gedwongen huwelijk.” Over tal van zaken moeten gezamenlijke afspraken worden gemaakt. Bijvoorbeeld bij het verlenen van vergunningen voor een betoging of voor de ijscoman. Of over de vraag wie betaalt wat, wie onderhoudt de straat waar de grens overheen kronkelt en wie betaalt de lantaarn die op twee landen schijnt? Hoewel de twee gemeentehuizen vlak bij elkaar liggen, vergeten de burgemeesters wel eens hun buur in te lichten van een besluit dat ook voor de ander gevolgen heeft. “Niet met opzet, uiteraard.”

Nu de gemeentegrenzen officieel rijksgrenzen worden hebben de Baarlese burgemeesters er een probleem bij. Officieel mag er niet worden gebouwd op 15 meter van de rijksgrens. Dat gaat problemen opleveren bij het afgeven van bouwvergunningen, voorspelt Cornelissen. “Je zit hier immers al gauw op 15 meter van een grens.” Maar het kan nog erger. Met schrik kijken de burgemeesters uit naar de dreigende gemeentelijke herindeling in Nederland, die Baarle-Nassau waarschijnlijk doet opgaan in een gemeente met 19.000 inwoners. “Baarle-Hertog heeft nu al een Calimero-houding ten opzichte van ons, dat wordt straks nog erger”, zegt burgemeester Hendrikx. “Bovendien zal een grotere gemeente minder oog hebben voor de enclave-problematiek.” De burgemeester van Baarle-Nassau vond tot nog toe geen gehoor in Den Haag. In de tweelingdorpen is inmiddels een gemeenschappelijke werkgroep opgericht 'ter behoud van de zelfstandige gemeente Baarle Nassau', die met affiches protesteert tegen de dreigende schaalvergroting. Op de posters staat het gemeenschappelijk volkslied 'Twee leeuwen op de Baalse paal', met als dreigend slot 'wie dit tweelingdorp belaagt, hem treffen twee paar klauwen'.